Nguyễn Như Trang – người Tiểu đoàn phó Tây Tiến tuổi 21

guyễn Như Trang (1927–1948) sinh trong một gia đình nhà giáo tại làng Nam Nhạc, thôn Vĩnh Mộ, xã Cao Xá, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Được học tại Trường Thăng Long ở Hà Nội, ông sớm chịu ảnh hưởng từ các thầy giáo yêu nước như Đặng Thai Mai, Võ Nguyên Giáp và Hoàng Minh Giám. Bên cạnh học thức, chàng thanh niên còn có năng khiếu thơ, nhạc và hội họa.

Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Như Trang tham gia giành chính quyền tại Mỹ Hào, Hưng Yên, nơi gia đình đang sinh sống. Sau đó, ông trở lại Hà Nội và gia nhập Vệ quốc đoàn. Mùa hè năm 1946, ông được giao giảng dạy kỹ thuật quân sự tại trường quân chính, góp phần đào tạo cán bộ tiểu đội và được kết nạp vào Đảng trong năm này.

Khi Hà Nội chuẩn bị bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ Thủ đô, Nguyễn Như Trang là Trung đội trưởng, phụ trách bảo vệ cán bộ Mặt trận Khu XI tại khu Lò Lợn. Ngày 16/12/1946, ông cùng đồng đội dự Lễ Quyết tử. Đêm 19/12, đơn vị chiến đấu tại đê Stai Quai rồi ngã ba Lò Đúc – Yersin. Sau đó, trung đội sáp nhập vào Tiểu đoàn 212 Vệ quốc đoàn và ông trở thành Đại đội trưởng.

Dưới sự chỉ huy của Nguyễn Như Trang, đơn vị chiến đấu tại Ô Cầu Dền, phố Huế, Viện Pasteur, ngã năm Lò Đúc – Hàm Long, Nhà máy Rượu Hà Nội, Ô Đông Mác và Cảng Phà Đen. Những chiến lũy dựng từ đất, bao đường và vật liệu của nhân dân đã giúp bộ đội chặn xe tăng, giam chân quân Pháp trong thành phố.

Đầu năm 1947, đơn vị rời Hà Nội, bổ sung thành Tiểu đoàn 150 thuộc Trung đoàn 52 Tây Tiến. Các chiến sĩ hành quân qua Lương Sơn, Chợ Bờ, Suối Rút, Chiềng Sại rồi ngược sông Mã tiến về Mường Lát. Cuối năm 1947, Nguyễn Như Trang bị thương và điều trị tại quân y xá. Chứng kiến nhiều đồng đội qua đời vì sốt rét, ông sáng tác “Tiếng cồng quân y”. Ông còn phổ nhạc bài thơ “Trấn biên cương”, một ca khúc động viên người lính giữ vững ý chí giữa núi rừng gian khổ.

Trở lại chiến đấu, ông chỉ huy đại đội hoạt động dọc đường số 6, chặn các cuộc hành binh, thu vũ khí và tham gia nhiều trận tại Mè – Lặt, Mai Châu, Mai Hạ, Mường Lò. Trong trận đánh vào căn cứ Mai Châu, đơn vị tiêu diệt hai trung đội và làm chủ trận địa. Với năng lực chỉ huy nổi bật, Nguyễn Như Trang được bổ nhiệm làm Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 150 khi mới 21 tuổi.

Tháng 11/1948, ông cùng Đại đội trưởng Nguyễn Huy Ngọc dẫn một bộ phận trinh sát chuẩn bị đánh đồn Đầm và đồn Nghẹ. Tại thôn Mu, làng Ngọc Lâu, châu Lạc Sơn, đoàn bị chỉ điểm và bị một lực lượng đông gấp nhiều lần bao vây. Trong địa hình trống trải, Nguyễn Như Trang ra lệnh cho chiến sĩ rút khỏi vòng vây để bảo toàn lực lượng. Ông và người đại đội trưởng ở lại thu hút đối phương.

Khi đồng đội hy sinh, Nguyễn Như Trang tiếp tục chiến đấu một mình, tiêu diệt hơn 10 quân đối phương trước khi hy sinh ngày 19/11/1948. Người sĩ quan Pháp có mặt tại trận địa cũng phải bày tỏ sự khâm phục trước sự quả cảm của người chỉ huy trẻ.

Nhân dân địa phương chôn cất hai liệt sĩ trong hai ngôi mộ kề nhau. Năm 1957, gia đình tìm được hài cốt và đưa Nguyễn Như Trang về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Mai Dịch. Ngày 21/10/2014, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Cuộc đời 21 năm của Nguyễn Như Trang hội tụ vẻ đẹp của một thế hệ trí thức trẻ: cầm súng chiến đấu, chỉ huy đồng đội và sáng tác nghệ thuật giữa chiến trường. Từ chiến lũy Hà Nội đến đoàn quân Tây Tiến, ông đã để lại một tấm gương về tài năng, trách nhiệm và sự hy sinh vì Tổ quốc.