Nguyễn Phan Chánh: Người Đặt Nền Móng Cho Nghệ Thuật Tranh Lụa Việt Nam

Nhân dịp 100 năm thành lập Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Giải thưởng và Học bổng mang tên danh họa Nguyễn Phan Chánh đã được trao cho những sinh viên xuất sắc về chuyên ngành tranh lụa. Đây là sự tiếp nối di nguyện của con gái ông – nhà văn Nguyệt Tú – nhằm hỗ trợ, bồi dưỡng các tài năng trẻ tiếp tục phát triển dòng tranh lụa độc đáo mà người nghệ sĩ tài hoa này đã khai mở cho nền mỹ thuật nước nhà.

Sinh năm 1892 tại Thạch Hà, Hà Tĩnh trong một gia đình nhà nho nghèo, Nguyễn Phan Chánh sớm mồ côi cha từ khi chưa đầy mười tuổi. Nhờ tư chất hội họa bẩm sinh, ngay từ thuở niên thiếu, ông đã vẽ tranh dân gian bán tại các phiên chợ quê để đỡ đần người mẹ góa bụa nuôi nấng gia đình. Sau khi tốt nghiệp Trường Quốc học Huế và trải qua vài năm dạy học, đến năm 1925, niềm đam mê nghệ thuật đã thôi thúc ông thi đỗ thủ khoa kỳ thi tuyển sinh khóa 1 của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Bước chân vào trường mỹ thuật ở tuổi 33, dù là học viên lớn tuổi nhất và xung quanh là những trào lưu hội họa phương Tây lộng lẫy, Nguyễn Phan Chánh vẫn trung thành với vẻ đẹp bình dị, chân chất của làng quê Việt Nam. Qua quá trình tìm tòi nhiều chất liệu, ông đã tìm thấy tiếng nói nghệ thuật riêng biệt ở tranh lụa. Tác phẩm kinh điển Chơi ô ăn quan tại Hội chợ triển lãm Paris năm 1931 đã nhanh chóng đưa tên tuổi ông vang danh quốc tế, khẳng định vị thế đỉnh cao của nghệ thuật tranh lụa Đông Dương trong mắt giới phê bình phương Tây.

Nét độc đáo trong tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh nằm ở sự dung hòa tài tình giữa quy luật phối cảnh không gian phương Tây với tinh thần hòa sắc nóng - lạnh phương Đông, cùng những dòng chữ Hán Nôm thanh thoát. Đặc biệt, ông đã sáng tạo ra kỹ thuật “vẽ - rửa” độc nhất vô nhị: kiên trì phủ màu nước rồi rửa nhẹ nhiều lần để từng sắc độ thấm sâu, nhuộm hẳn vào từng thớ sợi lụa. Phương pháp vẽ kỳ công này đã trở thành một phần kiến thức nền tảng trong giáo trình đào tạo tranh lụa suốt nhiều thập kỷ qua.

Bên cạnh tài năng xuất chúng, danh họa còn được biết đến với lòng tự trọng nghề nghiệp cao quý và tình yêu quê hương sâu sắc. Dù trải qua thời kỳ kinh tế khó khăn, chiến tranh loạn lạc, hay những biến cố mất mát người thân trong gia đình, ông vẫn kiên cường bám trụ với mảnh đất quê nhà, từ chối những lời mời định cư tại nước ngoài để gắn bó cùng đời sống nhân dân và phụng sự kháng chiến.

Sau nhiều năm gián đoạn việc sáng tác, ở tuổi gần 70, ông quay lại với hội họa và tiếp tục cho ra đời hàng loạt kiệt tác lấy cảm hứng từ hình ảnh người phụ nữ lao động, đời sống sinh hoạt nông thôn và đề tài truyền thuyết dân tộc như Rê lúa, Tắm ao, Tiên Dung, Kiều... Trong căn gác nhỏ đơn sơ tại Hà Nội, ông vừa vẽ tranh vừa tích cực tham gia các hoạt động xã hội trên cương vị Đại biểu Quốc hội. Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh đã cống hiến trọn vẹn sức lực cho nghệ thuật cho đến khi qua đời ở tuổi 92, để lại một di sản hội họa vô giá cho nền mỹ thuật Việt Nam.