Nguyên phi Ỷ Lan – Người phụ nữ góp phần làm nên thời thịnh trị nhà Lý

Trong lịch sử Việt Nam, có những người phụ nữ không trực tiếp cầm quân nơi trận mạc nhưng vẫn để lại dấu ấn sâu đậm bằng tài năng và bản lĩnh trị nước. Nguyên phi Ỷ Lan (1044–1117) là một nhân vật như vậy. Từ một người phụ nữ xuất thân ở vùng quê Thổ Lỗi, bà bước vào hoàng cung, trở thành phi tần của vua Lý Thánh Tông, rồi sau đó giữ vai trò quan trọng trong triều đình nhà Lý. Cuộc đời bà gắn liền với một giai đoạn Đại Việt có nhiều biến chuyển về chính trị, quân sự và đời sống xã hội.

Theo sử liệu và các tư liệu lịch sử, Ỷ Lan sinh năm 1044, quê ở vùng Thổ Lỗi, nay thuộc khu vực Gia Lâm, Hà Nội. Câu chuyện về việc bà được vua Lý Thánh Tông đưa vào cung được lưu truyền khá nhiều. Sử sách kể rằng khi nhà vua đi cầu tự, đến vùng Thổ Lỗi, mọi người đều ra đón xem, riêng một cô gái đang hái dâu vẫn đứng tựa bên gốc cây lan. Nhà vua thấy lạ, cho gọi đến hỏi chuyện và nhận thấy cô gái có cách ứng đáp khác thường. Sau đó, bà được đưa về cung và được gọi là Ỷ Lan, gắn với hình ảnh tựa vào cây lan. Tuy nhiên, nhiều chi tiết về thân thế và tên thật của bà hiện vẫn có những cách ghi khác nhau trong các tài liệu, vì vậy cần thận trọng khi khẳng định những câu chuyện truyền miệng như sự thật tuyệt đối.

Điều đáng chú ý là Ỷ Lan không chỉ được biết đến vì trở thành người trong hoàng tộc. Bà dần thể hiện khả năng trong việc quản lý và chăm lo đời sống nhân dân. Năm 1063, bà sinh hoàng tử Càn Đức, người sau này trở thành vua Lý Nhân Tông. Năm 1068, bà được phong Nguyên phi. Khi vua Lý Thánh Tông đem quân đi đánh Chiêm Thành năm 1069, Ỷ Lan từng được giao việc trông coi triều chính. Những ghi chép lịch sử đánh giá bà là người có khả năng điều hành công việc, khiến tình hình trong nước ổn định.

Một bước ngoặt lớn đến vào năm 1072. Vua Lý Thánh Tông qua đời, thái tử Càn Đức khi ấy còn nhỏ lên ngôi, tức Lý Nhân Tông. Vì nhà vua còn ít tuổi, việc điều hành đất nước cần có những người lớn tuổi và có kinh nghiệm giúp đỡ. Ỷ Lan được tôn làm Hoàng Thái phi và tham gia nhiếp chính. Bên cạnh bà còn có những đại thần có năng lực như Lý Đạo Thành và Lý Thường Kiệt. Trong thời gian này, đất nước phải đối mặt với nguy cơ chiến tranh từ nhà Tống.

Những năm 1075–1077, Đại Việt bước vào cuộc chiến lớn với nhà Tống. Lý Thường Kiệt giữ vai trò quan trọng trong việc chỉ huy quân đội, còn triều đình phải đảm bảo việc điều hành đất nước, huy động nhân lực và lương thực. Các tư liệu lịch sử ghi nhận Ỷ Lan cùng các đại thần lo việc triều chính và hậu cần để quân đội có điều kiện chống giặc. Năm 1077, quân Tống thất bại tại phòng tuyến sông Như Nguyệt, góp phần bảo vệ vững chắc nền độc lập của Đại Việt.

Nhưng nếu chỉ nhắc đến Ỷ Lan trong vai trò một người phụ nữ của hoàng gia thì chưa thể thấy hết dấu ấn của bà. Một trong những điều đáng chú ý trong các ghi chép về bà là sự quan tâm đến đời sống của người dân nghèo. Sử cũ chép rằng năm 1103, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan đã lấy tiền từ kho Nội phủ để chuộc những người con gái nhà nghèo bị bán làm người ở, sau đó tạo điều kiện để họ có cuộc sống ổn định. Những việc làm ấy cho thấy bà quan tâm đến những hoàn cảnh yếu thế trong xã hội.

Trong những năm cuối đời, bà còn được ghi nhận có sự quan tâm đến sản xuất nông nghiệp. Việc bảo vệ trâu – nguồn sức kéo vô cùng quan trọng đối với người nông dân thời bấy giờ – cũng được chú ý. Những chính sách hướng tới việc giữ gìn sức sản xuất và ổn định đời sống nông dân là một phần trong hình ảnh Ỷ Lan được sử sách lưu lại.

Tuy nhiên, cuộc đời Ỷ Lan cũng có những sự kiện gây tranh luận và không thể chỉ nhìn bằng một màu sắc hoàn toàn lý tưởng. Sau khi Lý Thánh Tông qua đời, cuộc tranh chấp quyền lực trong cung đình giữa Ỷ Lan và phe của Thượng Dương Thái hậu đã dẫn đến những biến cố nghiêm trọng. Đây là một phần lịch sử phức tạp cần được nhìn nhận thận trọng, thay vì chỉ kể lại theo những câu chuyện ca ngợi hoặc truyền thuyết về bà. Chính những góc cạnh ấy khiến nhân vật Ỷ Lan trở nên gần với lịch sử thực tế hơn: một người phụ nữ có tài năng chính trị nhưng cũng sống trong một thời đại mà quyền lực triều đình luôn gắn với những cuộc đấu tranh quyết liệt.

Năm 1117, Nguyên phi Ỷ Lan qua đời. Bà được truy tôn với tôn hiệu Linh Nhân Hoàng thái hậu. Sau khi mất, bà được nhân dân nhiều nơi tưởng nhớ và lập đền thờ. Tên tuổi của bà cũng gắn với nhiều di tích lịch sử và văn hóa, đặc biệt ở vùng Bắc Ninh và Hà Nội.

Nhìn lại cuộc đời Nguyên phi Ỷ Lan, điều đáng nhớ nhất có lẽ là hành trình từ một người phụ nữ xuất thân bình thường trở thành nhân vật có ảnh hưởng trong triều đình nhà Lý. Bà đã sống trong một thời đại mà phụ nữ rất ít khi có cơ hội tham gia vào những công việc lớn của đất nước, nhưng bằng năng lực và vị trí của mình, bà đã để lại những dấu ấn đáng kể trong việc điều hành triều chính và chăm lo đời sống nhân dân.

Câu chuyện về Ỷ Lan vì thế không chỉ nói về một người phụ nữ trong cung đình mà còn gợi cho người đọc suy nghĩ về trách nhiệm của người có quyền lực đối với đất nước và nhân dân. Một quốc gia muốn vững mạnh không chỉ cần những người giỏi chiến đấu khi có giặc ngoại xâm, mà còn cần những người biết giữ cho cuộc sống của nhân dân được ổn định, biết chăm lo sản xuất và biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng.

Hơn chín thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Ỷ Lan qua đời, nhưng tên tuổi của bà vẫn còn được nhắc lại trong lịch sử dân tộc. Dù những câu chuyện về cuộc đời bà có phần đan xen giữa sử liệu và truyền thuyết, hình ảnh một người phụ nữ có vai trò quan trọng trong triều Lý vẫn là một dấu ấn đặc biệt. Nguyên phi Ỷ Lan đã để lại cho hậu thế một câu chuyện về trí tuệ, bản lĩnh và trách nhiệm – những giá trị không bị thời gian làm phai mờ.