Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn – vị hoàng thân giữ lửa cho Đoàn tàu không số

Trong lịch sử Đoàn tàu không số có một người mang xuất thân rất đặc biệt: Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn, chắt nội vua Hiệp Hòa của triều Nguyễn. Rời đời sống hoàng tộc để tham gia cách mạng từ năm mười lăm tuổi, ông lấy tên Phan Thắng và sau này trở thành Trưởng ban Tuyên huấn của Lữ đoàn 125 Hải quân.

Sự đặc biệt ấy không nằm ở dòng dõi, mà ở lựa chọn của một thiếu niên giữa bước ngoặt của đất nước. Ông đã đi từ kinh thành Huế vào quân ngũ, từ chiến sĩ liên lạc đến người giáo viên quân đội, rồi gắn bó với lực lượng vận tải biển tuyệt mật trong kháng chiến chống Mỹ.

Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn là con của Hoàng thân Bửu Trác, cháu Hoàng tử trưởng Ưng Bác và là chắt nội vua Hiệp Hòa. Cha ông từng giữ chức Thống chế nhất phẩm dưới triều vua Khải Định nhưng có tinh thần chống thực dân, không chịu luồn cúi. Vì thái độ ấy, cụ Bửu Trác từng bị tước chức tước, tôn tịch và đày đến nhà tù Lao Bảo.

Sau khi được ân xá, khôi phục tước vị và mời ra làm quan, cụ Bửu Trác từ chối. Trong gia đình, các con được dạy về nhân, lễ, nghĩa, trí, tín và lòng tự tôn dân tộc. Nền giáo dục ấy đã giúp Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn hiểu rằng trách nhiệm với đất nước lớn hơn địa vị mà dòng họ có thể đem lại.

Không chỉ Vĩnh Mẫn, nhiều người thân của ông cũng sớm tham gia cách mạng. Anh cả Nguyễn Phúc Vĩnh Tập hoạt động từ những ngày đầu, từng đem chiếc mũ Đại triều quý giá của cha hiến tặng trong Tuần lễ vàng. Chị gái Công Tằng Tôn Nữ Băng Tâm tham gia tổ chức Thành ủy Huế.

Năm 1946, khi mới mười lăm tuổi, Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn tham gia cách mạng và làm chiến sĩ liên lạc. Cũng trong năm ấy, anh trai Vĩnh Tập hy sinh. Khi nhận tin con cả mất, người mẹ gạt nước mắt, gửi gắm người con út cho đơn vị. Đó là một khoảnh khắc cho thấy sự hy sinh của cả gia đình giữa buổi đầu kháng chiến.

Chị gái Băng Tâm tiếp tục hoạt động cách mạng tại Huế và hy sinh năm 1951. Hai mất mát lớn không khiến người em út lùi bước. Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn đổi tên thành Phan Thắng, một cái tên bình dị theo ông trong phần lớn cuộc đời quân ngũ.

Năm 1949, Phan Thắng được theo học khóa 5 Trường Lục quân Trần Quốc Tuấn. Sau thời gian học tập, ông ở lại trường làm cán bộ rồi tiếp tục vào chiến đấu tại chiến trường miền Nam. Công việc giảng dạy sớm bộc lộ một năng lực nổi bật của ông: khả năng ghi nhớ, hệ thống hóa kiến thức và truyền đạt cuốn hút.

Sau năm 1954, Phan Thắng tập kết ra miền Bắc, làm trợ lý giáo dục tại Sư đoàn 338. Trong thời gian công tác ở Trường Lục quân Trần Quốc Tuấn và Sư đoàn 338, ông tham gia giảng dạy, bồi dưỡng kiến thức cho hàng chục nghìn cán bộ, chiến sĩ.

Ông không chỉ đọc lại tài liệu có sẵn. Phan Thắng biết tổng hợp kiến thức, lựa chọn ví dụ gần gũi và liên hệ với thực tế chiến đấu. Giọng nói vang, trí nhớ tốt cùng lối kể có duyên khiến những buổi học chính trị trở nên dễ hiểu. Khả năng ấy sau này trở thành đóng góp riêng của ông tại Đoàn tàu không số.

Năm 1965, Phan Thắng nhận nhiệm vụ lên đường vào chiến trường miền Nam bằng tàu không số. Đây là tuyến vận tải quân sự chiến lược trên biển, đưa vũ khí và cán bộ từ miền Bắc vào những bến bí mật dọc bờ biển miền Nam. Mỗi chuyến đi đều phải giữ bí mật tuyệt đối.

Chuyến tàu chở Phan Thắng bị đối phương phát hiện và vây bám gắt gao. Sau nhiều ngày cơ động trên biển, tàu không thể tiếp cận bến theo kế hoạch và phải quay trở lại Hải Phòng. Dù chưa tới được chiến trường, hành trình ấy giúp ông trực tiếp hiểu sự căng thẳng, gian khổ và hiểm nguy mà thủy thủ tàu không số phải đối mặt.

Sau chuyến đi, Phan Thắng được phân công ở lại Lữ đoàn 125, đảm nhiệm chức vụ Trưởng ban Tuyên huấn. Từ đây, vị hoàng thân triều Nguyễn gắn bó lâu dài với Đoàn tàu không số, một đơn vị đặc biệt mà mọi chuyến xuất phát, bến đến và danh tính người tham gia đều phải được bảo mật.

Công tác tuyên huấn trong đơn vị không chỉ là phổ biến nghị quyết hay tổ chức học tập. Người cán bộ phải giúp thủy thủ hiểu rõ nhiệm vụ, củng cố quyết tâm trước khi rời bến và giữ niềm tin trong những thời điểm khó khăn. Nhiều người lên tàu biết rằng chuyến đi có thể không có ngày trở lại.

Phan Thắng làm công việc ấy bằng sự sâu sát. Ông tìm hiểu hoàn cảnh và tâm tư của cán bộ, chiến sĩ, rồi dùng những câu chuyện lịch sử cùng kinh nghiệm thực tế để khơi dậy trách nhiệm. Đồng đội nhớ ông có giọng nói đanh, vang như chuông và lối dẫn chuyện khiến người nghe không muốn bỏ sót lời nào.

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Hồ Đắc Thạnh, nguyên Thuyền trưởng tàu không số, nhận xét rằng dù làm cán bộ tuyên huấn trong một hoàn cảnh gần như “bất đắc dĩ”, Phan Thắng nói chuyện rất có duyên, am hiểu lịch sử và biết liên hệ sinh động. Theo ông Thạnh, trong thành công của những chuyến đi sau đó đều có phần chung sức của người Trưởng ban Tuyên huấn.

Nhận xét ấy giúp nhìn rõ vai trò của Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn. Ông không trực tiếp chỉ huy mỗi hải trình như thuyền trưởng, cũng không đứng ở buồng máy hay vị trí pháo trong tất cả các trận đánh. Nhưng trước khi tàu rời bến, công việc của ông góp phần tạo nên sự thống nhất về ý chí và niềm tin cho thủy thủ đoàn.

Ở một đơn vị hoạt động tuyệt mật, sức mạnh tinh thần có giá trị đặc biệt. Tàu có thể bị bão đánh hỏng, bị máy bay trinh sát bám theo, bị tàu chiến vây chặn hoặc buộc phải hủy phương tiện để bảo vệ bí mật. Mỗi người cần hiểu vì sao phải chịu đựng và vì sao nhiệm vụ chung phải được đặt lên trên tính mạng cá nhân.

Phan Thắng từng trải qua chính cảm giác bị truy bám trên biển nên lời nói của ông không xa rời thực tế. Người nghe biết rằng cán bộ tuyên huấn cũng đã bước lên tàu, cũng đã sống nhiều ngày trong nguy hiểm và chứng kiến một hải trình không thể cập bến. Trải nghiệm ấy tạo nên sự tin cậy.

Đoàn tàu không số có những chuyến cập bến thành công, đưa hàng chục tấn vũ khí vào chiến trường; cũng có những con tàu cùng toàn bộ cán bộ, thủy thủ hy sinh. Những tin thắng lợi đem lại niềm vui nhưng những mất mát đặt lên người làm công tác chính trị trách nhiệm rất nặng nề: động viên người ở lại và gìn giữ ký ức về người đã khuất.

Sau chiến tranh, Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn vẫn không rời xa đồng đội trong tâm tưởng. Ông mong nhiều người hiểu rõ rằng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ từng có một Đoàn tàu không số gan góc, hoạt động âm thầm nhưng đóng góp rất lớn cho chiến trường miền Nam.

Năm 2001, nhân cuộc gặp kỷ niệm 40 năm thành lập Đoàn tàu không số tại Lữ đoàn 125, các cựu binh gặp lại nhau sau nhiều năm xa cách. Họ mong muốn duy trì liên lạc, chia sẻ hoàn cảnh và hỗ trợ đồng đội khi cần. Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn cùng các ông Hoàng Phát, Trần Phong và Hồ Đắc Thạnh đứng ra tổ chức Ban liên lạc Đoàn tàu không số.

Khi phương tiện liên lạc còn hạn chế, việc kết nối chủ yếu qua thư từ. Những thành viên Ban liên lạc vẫn đi nhiều nơi, từ Bắc vào Nam, để tìm và gặp đồng đội. Đó là một công việc thầm lặng khác của người từng làm tuyên huấn: nối lại những mối dây đã bị thời gian và chiến tranh chia cắt.

Đến năm 2008, Hội truyền thống Đường Hồ Chí Minh trên biển chính thức ra mắt, hoạt động có tổ chức hơn. Từ những cuộc gặp ban đầu, ký ức của các thủy thủ được tập hợp, những gia đình khó khăn được quan tâm và câu chuyện về tuyến đường biển có thêm cơ hội đến với công chúng.

Ngay khi tuổi đã cao, Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn vẫn day dứt về những việc chưa hoàn thành. Ông mong Tàu 165 cùng toàn bộ thủy thủ hy sinh năm 1968 được ghi nhận xứng đáng. Ông cũng mong điểm tàu không số cập bến tại bãi biển Quy Thiện, Quảng Ngãi, nơi nhiều người hy sinh và bị thương, có một tấm bia di tích để thế hệ sau biết chuyện.

Những năm cuối đời, sức khỏe ông suy giảm, mắt gần như không còn nhìn thấy, tai nghe kém và việc đi lại cần người dìu. Tuy vậy, chiếc tủ đựng tài liệu cùng ảnh về Đoàn tàu không số vẫn được ông giữ rất kỹ. Ngay cả khi trí nhớ lúc rõ lúc mờ, những câu chuyện về Lữ đoàn 125 vẫn hiện lên bền chặt.

Theo lời người thân, có lúc ông không nhớ rõ mình đang ở đâu nhưng lại nói rằng đất của mình là ở Lữ đoàn 125, ở Hải Phòng. Chi tiết ấy cho thấy Đoàn tàu không số không chỉ là một đơn vị ông từng công tác; đó là phần ký ức sâu nhất, gắn với căn tính của ông trong suốt cuộc đời.

Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn được trao Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng. Ông coi đó là dấu mốc xác nhận mình đã hoàn thành trọng trách với Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhưng với đồng đội, trách nhiệm ấy dường như chưa bao giờ kết thúc.

Từ một hoàng thân sinh trưởng trong gia đình triều Nguyễn, ông chọn trở thành Phan Thắng, người chiến sĩ và người giáo viên của quân đội. Từ một chuyến tàu không thể cập bến năm 1965, ông ở lại xây dựng tinh thần cho những chuyến tàu tiếp theo. Từ những năm chiến tranh đến thời bình, ông tiếp tục nối kết đồng đội và đòi hỏi sự ghi nhớ xứng đáng cho người đã hy sinh.

Câu chuyện ấy mở rộng cách chúng ta nhìn về Đường Hồ Chí Minh trên biển. Làm nên tuyến đường huyền thoại không chỉ có thuyền trưởng, máy trưởng hay pháo thủ. Còn có những người chuẩn bị tư tưởng, giữ sự đoàn kết, ghi chép ký ức và đưa tên tuổi đồng đội trở lại với cộng đồng.

Nguyễn Phúc Vĩnh Mẫn là một trong những con người như thế. Dòng dõi hoàng tộc khiến câu chuyện của ông khác lạ, nhưng chính sự lựa chọn cống hiến, lòng thủy chung với đồng đội và nhiều thập niên gìn giữ ký ức mới là điều làm nên giá trị bền lâu của cuộc đời ông.