Nguyễn Quang Bích: Bậc danh sĩ kiệt xuất và Lãnh tụ phong trào Cần Vương vùng Tây Bắc

Nguyễn Quang Bích (1832 – 1890), tự Hàn Thọ, hiệu Ngư Phong, quê tại làng Trình Phố, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, là một danh sĩ kiệt xuất, nhà thơ yêu nước và là lãnh tụ xuất sắc của phong trào Cần Vương chống Pháp tại khu vực Tây Bắc cuối thế kỷ XIX. Cuộc đời ông là một tấm gương sáng ngời về lòng trung hiếu, khí tiết sĩ phu và tinh thần đại đoàn kết dân tộc trước họa ngoại xâm.

Sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học, ông đỗ Hoàng giáp vào năm 1869 thời vua Tự Đức. Bước vào chốn quan trường, Nguyễn Quang Bích nổi tiếng là vị quan liêm chính, thương dân và vô tư. Khi giữ chức Chánh sứ Sơn Hưng Tuyên kiêm Tuần phủ Hưng Hóa, ông đã dành nhiều tâm huyết cho việc chiêu dân lập ấp, phát triển đồn điền, củng cố quốc phòng và đặc biệt là xây dựng được mối quan hệ tình nghĩa, tin cậy sâu sắc với đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi.

Năm 1884, khi quân Pháp tiến đánh thành Hưng Hóa, Nguyễn Quang Bích kiên quyết không đầu hàng, chủ động rút lực lượng lên vùng núi để tổ chức kháng chiến lâu dài. Sau khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương (1885), ông được phong làm Hiệp thống Bắc Kỳ quân vụ Đại thần, trở thành linh hồn của phong trào chống Pháp trên toàn vùng Tây Bắc. Bằng uy tín lớn lao, ông đã quy tụ đông đảo nhân dân miền xuôi cùng đồng bào các dân tộc Tày, Mường, Thái, H'Mông... liên kết với các sĩ phu yêu nước để tổ chức chiến tranh du kích hiểm hóc, gây cho địch nhiều thiệt hại nặng nề. Trước sự vây ráp và dụ dỗ mua chuộc từ thực dân Pháp, ông thẳng thừng từ chối, giữ trọn khí tiết sắt đá của người trí thức Việt Nam.

Không chỉ là một nhà chỉ hữu mưu trí, Nguyễn Quang Bích còn là một nhà thơ lớn của dòng văn học yêu nước cuối thế kỷ XIX. Các tác phẩm trong Ngư Phong thi tập của ông ngập tràn tinh thần bi hùng, tình yêu quê hương đất nước và ý chí chí khí bất khuất trước thử thách lịch sử.

Nguyễn Quang Bích trút hơi thở cuối cùng vì bệnh nặng tại căn cứ núi rừng Yên Lập (Phú Thọ) vào tháng 12 năm 1890, hưởng thọ 58 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương vô hạn, nhưng di sản về lòng yêu nước và tinh thần kiên trung của ông vẫn mãi là trang sử vàng chói lọi trong lịch sử dân tộc.