Nguyễn Quang Bích- VỊ QUAN CHÍ KHÍ, NGƯỜI LÃNH ĐẠO PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG TÂY BẮC
Trong những trang sử vàng kháng Pháp cuối thế kỷ XIX, Đình nguyên Hoàng giáp Nguyễn Quang Bích là biểu tượng sáng ngời của một bậc đại thần kiên trung, thà chịu gian khổ giữa núi rừng chứ quyết không cúi đầu làm nô lệ. Xuất thân là một vị quan thanh liêm, chính trực, ông từng giữ chức Chánh sứ Sơn phòng Hưng Hóa kiêm Tuần phủ Hưng Hóa. Khi thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm vùng đất Tây Bắc vào năm 1884, bất chấp lệnh bãi binh và nghị hòa tư sản của triều đình Huế, ông đã dũng cảm chọn con đường ở lại sát cánh cùng nhân dân để chống giặc cứu nước.
Ký ức hoa lửa kiên cường nhất của Nguyễn Quang Bích gắn liền với hành trình gian khổ tổ chức, xây dựng phong trào Cần Vương trên khắp vùng thượng du Bắc Kỳ. Sau khi thành Hưng Hóa thất thủ, ông cùng nghĩa quân rút về lập căn cứ tại vùng núi rừng hiểm trở Tiên Động (Cẩm Khê, Phú Thọ). Khi vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương vào năm 1885, ông được nhà vua phong chức Hiệp thống Sơn phòng Quân vụ, giao trọng trách tổng chỉ huy toàn bộ lực lượng kháng chiến ở vùng Bắc Kỳ. Giữa đại ngàn hoang vu, thiếu thốn mọi bề về lương thực, vũ khí và thuốc men, vị chủ soái tóc bạc vẫn ngày đêm cùng nghĩa quân chia ngọt sẻ bùi, lập nên hệ thống đồn lũy vững chắc chống chọi với các cuộc càn quét khốc liệt của quân thù.
Nhận thấy tầm ảnh hưởng to lớn của ông, thực dân Pháp cùng bọn tay sai liên tục dùng các thủ đoạn dụ dỗ, gửi thư dụ hàng với lời hứa phong quan tiến chức và bảo toàn gia quyến. Đáp lại mưu đồ đê hèn ấy, Nguyễn Quang Bích đã viết một bức thư trả lời khảng khái, lưu danh muôn thuở với câu nói đanh thép: "Thà làm quỷ nước Nam, chứ không làm quan đất Bắc" và tái khẳng định lòng trung thành tuyệt đối với giang sơn đất nước. Ông tiếp tục chỉ huy nghĩa quân đánh du kích bám trụ dũng cảm tại vùng Lai Châu, Yên Bái cho đến khi ngã bệnh nặng và trút hơi thở cuối cùng tại căn cứ vào ngày 24 tháng 1 năm 1890, hưởng thọ 58 tuổi. Sự hy sinh oanh liệt của ông giữ trọn khí tiết chí sĩ yêu nước, thắp sáng ngọn lửa đấu tranh kiên cường ở vùng biên giới Tây Bắc.
