Nguyễn Quang Bích – Vị Tiến sĩ quy tụ các dân tộc Tây Bắc đứng lên cứu nước

Cuối thế kỷ XIX, sau khi thực dân Pháp từng bước đặt ách thống trị trên đất nước ta, nhiều sĩ phu yêu nước đã hưởng ứng Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, đứng lên tập hợp nhân dân chống giặc. Trong số đó, Nguyễn Quang Bích là một vị lãnh tụ đặc biệt. Ông không chỉ lãnh đạo nghĩa quân mà còn đoàn kết đồng bào các dân tộc vùng Tây Bắc tạo thành một lực lượng kháng chiến rộng lớn, góp phần giữ vững ngọn lửa yêu nước trong những năm tháng gian nan.

Nguyễn Quang Bích sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Ngay từ nhỏ, ông nổi tiếng chăm chỉ, ham học và có chí lớn. Năm 1869, ông đỗ Tiến sĩ, được triều đình nhà Nguyễn bổ nhiệm giữ nhiều chức vụ quan trọng như Tri phủ, Án sát rồi Tuần phủ.

Là một vị quan thanh liêm, gần dân, ông luôn quan tâm đến đời sống của nhân dân và kiên quyết bảo vệ lẽ phải. Khi thực dân Pháp mở rộng xâm lược Bắc Kỳ, Nguyễn Quang Bích nhiều lần tổ chức lực lượng chống trả, đồng thời dâng sớ đề nghị triều đình kiên quyết kháng chiến.

Năm 1885, sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ và Chiếu Cần Vương được ban bố, ông lập tức hưởng ứng lời hiệu triệu của vua Hàm Nghi.

Không chọn vùng đồng bằng đông dân cư để hoạt động, Nguyễn Quang Bích quyết định lên vùng Tây Bắc, nơi địa hình hiểm trở, núi non trùng điệp, để xây dựng căn cứ lâu dài.

Ông đi khắp các vùng thuộc Hưng Hóa, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu ngày nay để gặp gỡ các già làng, trưởng bản, vận động đồng bào các dân tộc Mường, Thái, Dao, Tày, Mông… cùng đoàn kết chống thực dân Pháp.

Điều đáng quý là ông luôn tôn trọng phong tục, tập quán của từng dân tộc. Ông không áp đặt mà chân thành giải thích rằng: khi đất nước mất độc lập thì tất cả các dân tộc đều chịu chung cảnh áp bức.

Nhờ sự chân thành ấy, ngày càng nhiều đồng bào tự nguyện tham gia nghĩa quân hoặc giúp đỡ lương thực, nơi ở và dẫn đường qua những cánh rừng hiểm trở.

Trong căn cứ, Nguyễn Quang Bích đặc biệt chú trọng xây dựng tinh thần đoàn kết. Nghĩa quân được rèn luyện cả võ nghệ lẫn kỷ luật. Ông nghiêm cấm việc xâm phạm tài sản của nhân dân và luôn nhắc nhở:

"Có dân thì còn nghĩa quân, mất lòng dân thì không thể đánh giặc."

Dưới sự lãnh đạo của ông, nghĩa quân nhiều lần phục kích các đoàn quân Pháp trên những tuyến đường núi hiểm trở, đánh vào các đồn nhỏ và làm gián đoạn việc vận chuyển quân lương của địch.

Những cánh rừng Tây Bắc trở thành nơi che chở cho nghĩa quân, đồng thời cũng là nỗi ám ảnh đối với quân xâm lược.

Tuy nhiên, cuộc chiến ngày càng gian khổ. Quân Pháp tăng cường lực lượng, lập nhiều đồn bốt và phong tỏa các tuyến tiếp tế. Điều kiện sống trong rừng núi vô cùng khắc nghiệt, thiếu lương thực, thuốc men, nhiều nghĩa quân lâm bệnh.

Bản thân Nguyễn Quang Bích cũng bị bệnh nặng do nhiều năm bôn ba nơi rừng sâu.

Dù sức khỏe suy giảm, ông vẫn kiên trì chỉ huy nghĩa quân, viết thư động viên các tướng lĩnh và kêu gọi nhân dân tiếp tục giữ vững niềm tin vào thắng lợi.

Năm 1890, Nguyễn Quang Bích qua đời tại căn cứ kháng chiến ở vùng Tây Bắc.

Sự ra đi của ông là tổn thất lớn đối với phong trào Cần Vương. Nhưng những gì ông để lại – đặc biệt là tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc anh em – đã trở thành bài học quý giá trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Ngày nay, tên tuổi Nguyễn Quang Bích được đặt cho nhiều trường học, đường phố và được ghi nhớ như một vị Tiến sĩ yêu nước đã dành trọn cuộc đời cho độc lập dân tộc.