NGUYỄN QUANG BÍCH – VỊ TIẾN SĨ QUY TỤ CÁC DÂN TỘC TÂY BẮC ĐỨNG LÊN CỨU NƯỚC

Cuối thế kỷ XIX, đất nước đứng trước những biến động dữ dội khi thực dân Pháp từng bước mở rộng xâm lược và áp đặt ách thống trị. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều sĩ phu, văn thân và nhân dân đã đứng lên chống giặc. Giữa dòng chảy lịch sử đó, Nguyễn Quang Bích (1832–1890) nổi lên là một nhân vật tiêu biểu của phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX, đặc biệt gắn bó với vùng Tây Bắc – nơi núi rừng hiểm trở nhưng cũng là địa bàn sinh sống lâu đời của nhiều cộng đồng dân tộc.

Nguyễn Quang Bích sinh năm 1832, quê làng Trình Phố, vùng Kiến Xương, Nam Định xưa. Năm 1869, ông đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ Đình nguyên, tức Hoàng giáp. Sau khi đỗ đạt, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ trong bộ máy triều Nguyễn như Tri phủ Lâm Thao, Tri phủ Diên Khánh, Án sát Sơn Tây, Tế tửu Quốc Tử Giám, Án sát Bình Định, Chánh sứ sơn phòng và Tuần phủ Hưng Hóa. Con đường làm quan đưa ông đến với vùng núi Tây Bắc, nơi ông có điều kiện trực tiếp tìm hiểu đời sống, phong tục, địa hình và con người của vùng đất này.

Năm 1875, Nguyễn Quang Bích được giao làm Chánh sứ sơn phòng Hưng Hóa, một địa bàn có vị trí quan trọng ở vùng thượng du Bắc Bộ. Từ đây, ông ngày càng gắn bó với Tây Bắc và nhận thức rõ vai trò của đồng bào các dân tộc trong việc bảo vệ vùng biên viễn. Trong thời gian làm việc tại Hưng Hóa, ông tổ chức xây dựng lực lượng dân binh, củng cố các căn cứ và phối hợp với các thủ lĩnh địa phương. Những hoạt động này về sau trở thành cơ sở quan trọng để hình thành mạng lưới kháng chiến rộng lớn khi thực dân Pháp đẩy mạnh xâm lược.

Năm 1883, quân Pháp tiến đánh Hưng Hóa. Nguyễn Quang Bích trực tiếp chỉ huy quân sĩ chống trả. Trước tình thế thành bị bao vây, lực lượng chênh lệch, ông vẫn quyết tâm giữ thành. Khi thành Hưng Hóa thất thủ, ông không chấp nhận buông bỏ cuộc chiến. Thay vì trở về nhận chức theo lệnh triều đình, ông tập hợp lực lượng, rút về Cẩm Khê rồi xây dựng căn cứ tại Tiên Động, tiếp tục tổ chức cuộc kháng chiến lâu dài chống thực dân Pháp.

Năm 1885, khi vua Hàm Nghi ban Dụ Cần Vương, Nguyễn Quang Bích được giao trọng trách tổ chức kháng chiến ở Bắc Kỳ. Từ căn cứ, ông vừa trực tiếp chỉ huy nghĩa quân, vừa tìm cách liên kết với các lực lượng yêu nước ở nhiều địa phương. Phong trào do ông lãnh đạo không chỉ có các sĩ phu người Kinh mà còn thu hút nhiều thủ lĩnh và nghĩa quân của các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc. Các thủ lĩnh như Cầm Hánh, Cầm Tám, Cầm Văn Thanh, Nông Văn Quang, Đèo Văn Trì, Đổng Phúc Thịnh cùng nhiều lực lượng khác đã tham gia hoặc phối hợp với phong trào.

Điều đáng chú ý trong cuộc kháng chiến của Nguyễn Quang Bích chính là khả năng quy tụ lực lượng trên một địa bàn rộng lớn. Từ Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Yên Bái, Lào Cai đến Phú Thọ, Tuyên Quang và nhiều vùng khác, các đội nghĩa quân đã tìm cách liên kết, hỗ trợ lẫn nhau. Đồng bào các dân tộc Thái, Mường, Mông, Dao, Tày… cùng nhiều lực lượng địa phương đã tham gia chiến đấu, cung cấp lương thực, dẫn đường, bảo vệ căn cứ và hỗ trợ nghĩa quân. Các tư liệu nghiên cứu đánh giá phong trào do Nguyễn Quang Bích lãnh đạo có sức lan tỏa rộng ở Tây Bắc, Trung Châu và Việt Bắc.

Vùng Tây Bắc với núi cao, rừng sâu, địa hình hiểm trở trở thành nơi Nguyễn Quang Bích phát huy cách đánh dựa vào địa hình và sự che chở, giúp đỡ của nhân dân. Những căn cứ ở khu vực Nghĩa Lộ, Văn Chấn trở thành một trong những địa bàn quan trọng của phong trào. Sự gắn bó với đồng bào địa phương giúp nghĩa quân có thêm nguồn lực để duy trì cuộc kháng chiến trong điều kiện thiếu thốn và phải đối mặt với những cuộc càn quét lớn của quân Pháp.

Không chỉ tổ chức lực lượng trong nước, Nguyễn Quang Bích còn tìm cách tranh thủ sự hỗ trợ từ bên ngoài. Trong những năm 1885–1886, ông được giao hai lần sang Trung Quốc cầu viện. Dù việc cầu viện không đạt kết quả như mong muốn do tình hình quan hệ Pháp – Thanh, những chuyến đi ấy cho thấy nỗ lực tìm kiếm mọi khả năng nhằm duy trì cuộc kháng chiến.

Cuộc kháng chiến do Nguyễn Quang Bích lãnh đạo diễn ra trong điều kiện hết sức khó khăn. Nghĩa quân phải đối phó với nhiều cuộc càn quét lớn của quân Pháp. Các trận đánh tại Hưng Hóa, Thanh Mai, Nghĩa Lộ và nhiều địa bàn khác cho thấy quy mô và mức độ quyết liệt của cuộc đối đầu. Dù cuối cùng phong trào không thể giành thắng lợi trước một đối phương có ưu thế lớn về quân sự và phương tiện chiến tranh, cuộc kháng chiến đã thể hiện ý chí không khuất phục và tinh thần đoàn kết của nhân dân nhiều vùng, nhiều dân tộc trước họa xâm lăng.

Nguyễn Quang Bích không chỉ là một thủ lĩnh quân sự mà còn là một trí thức, nhà thơ, nhà văn có nhiều tác phẩm viết về Tây Bắc. Những sáng tác của ông thể hiện tình yêu sâu sắc đối với thiên nhiên, con người và cuộc sống nơi núi rừng. Các nghiên cứu về thơ văn Nguyễn Quang Bích cho thấy Tây Bắc là một đề tài lớn trong sáng tác của ông, trong đó hình ảnh núi rừng hùng vĩ và con người các dân tộc vùng cao hiện lên gần gũi, giàu tình cảm.

Ngày 24 tháng 1 năm 1890, Nguyễn Quang Bích qua đời sau thời gian lâm bệnh, khi cuộc kháng chiến vẫn còn dang dở. Ông để lại trong lịch sử hình ảnh một vị tiến sĩ đã bước ra khỏi con đường quan trường để trực tiếp gắn cuộc đời mình với cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Báo Điện tử Chính phủ đánh giá ông là một trong những lãnh tụ tiêu biểu của phong trào Cần Vương chống Pháp ở vùng Tây Bắc cuối thế kỷ XIX, đồng thời nhấn mạnh vai trò của ông trong việc quy tụ lực lượng, đoàn kết đồng bào các dân tộc và duy trì phong trào kháng chiến trong nhiều năm.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, nhưng câu chuyện về Nguyễn Quang Bích vẫn gợi nhắc một bài học sâu sắc về lòng yêu nước và sức mạnh của đoàn kết. Trong những năm tháng đất nước đứng trước thử thách, ông đã biết dựa vào nhân dân, tôn trọng và gắn bó với đồng bào các dân tộc, biến những cộng đồng sống giữa núi rừng Tây Bắc thành một phần quan trọng của cuộc đấu tranh chung vì non sông.

“Câu chuyện thời hoa lửa” về Nguyễn Quang Bích không chỉ là câu chuyện của một vị Tiến sĩ, một vị quan triều Nguyễn hay một thủ lĩnh nghĩa quân. Đó còn là câu chuyện về một con người đã lựa chọn đứng về phía đất nước trong thời khắc lịch sử đầy biến động; về sức mạnh của sự đoàn kết giữa các dân tộc; và về tinh thần không khuất phục trước ngoại xâm.

Ngày nay, khi đất nước hòa bình, thế hệ trẻ càng có trách nhiệm tìm hiểu lịch sử, trân trọng những giá trị mà cha ông đã vun đắp và tiếp tục gìn giữ tinh thần đoàn kết các dân tộc. Từ những bản làng vùng cao Tây Bắc đến mọi miền Tổ quốc, lịch sử nhắc chúng ta rằng khi con người biết đồng lòng vì quê hương, sức mạnh cộng đồng có thể trở thành nguồn lực to lớn vượt qua những thử thách của thời đại.