Nguyễn Quang Riệu – từ mái vòm Phù Liễn đến tín hiệu của Cygnus X-3

Thuở nhỏ, Nguyễn Quang Riệu thường được cha mẹ đưa tới ngọn đồi có Đài thiên văn Phù Liễn ở Kiến An, Hải Phòng. Phía trên những bậc dốc là một mái vòm khác hẳn các ngôi nhà quanh vùng. Bên trong mái vòm ấy có những thiết bị hướng lên bầu trời.

Cậu bé chưa thể biết rằng những lần tham quan ấy sẽ mở đầu cho hành trình kéo dài gần cả cuộc đời – hành trình lắng nghe những tín hiệu vô tuyến đi qua khoảng không gian rộng hàng nghìn năm ánh sáng.

Nguyễn Quang Riệu sinh năm 1932 tại Hải Phòng, trong một gia đình có gốc ở làng nhiếp ảnh Lai Xá. Cha ông làm nghề ảnh và từng mong con học hóa học để sau này có thể chế tạo phim, giấy ảnh phục vụ nghề gia đình. Nhưng bầu trời đã trở thành lựa chọn của người thanh niên ấy.

Năm 1950, Nguyễn Quang Riệu sang Pháp học tại Đại học Paris. Chiến tranh ở quê hương khiến ông phải sống và làm việc lâu dài tại Pháp. Từ một sinh viên xa xứ, ông trở thành nhà nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp và công tác tại Đài thiên văn Paris.

Năm 1966, Nguyễn Quang Riệu bắt đầu làm việc với kính thiên văn vô tuyến lớn tại trạm Nançay. Khác với kính thiên văn quang học thu ánh sáng mà mắt người có thể nhìn thấy, kính vô tuyến thu những làn sóng phát ra từ các thiên thể. Nhờ sóng vô tuyến, nhà thiên văn có thể nghiên cứu những vùng bị bụi vũ trụ che khuất hoặc những hiện tượng ở quá xa và quá yếu để quan sát trực tiếp bằng ánh sáng thông thường.

Một trong những đối tượng Nguyễn Quang Riệu nghiên cứu là Cygnus X-3, nguồn phát tia X và sóng vô tuyến nằm trong chòm Thiên Nga. Đây là một thiên thể đặc biệt, liên tục thay đổi độ sáng và phát ra những đợt bùng nổ mạnh.

Nguyễn Quang Riệu sử dụng vạch hấp thụ 21 centimét của hydro để xác định khoảng cách đến Cygnus X-3. Nói một cách dễ hiểu, tín hiệu từ thiên thể khi đi về phía Trái đất phải xuyên qua những đám mây hydro giữa các vì sao. Dấu vết mà hydro để lại trên tín hiệu giống như những cột mốc, giúp nhà khoa học suy ra thiên thể nằm ở khoảng cách nào.

Kết quả quan sát của ông được đánh giá cao và giúp Nguyễn Quang Riệu nhận giải thưởng của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp năm 1973.

Từ năm 1971, ông tiếp tục nghiên cứu bốn vạch vô tuyến có bước sóng khoảng 18 centimét của phân tử OH. Trong những điều kiện đặc biệt ngoài không gian, các phân tử có thể khuếch đại bức xạ vi ba tự nhiên, tạo thành hiện tượng gọi là maser vũ trụ. Những tín hiệu này giúp con người tìm hiểu vùng hình thành sao, lớp khí quanh những ngôi sao già và thành phần hóa học của các thiên hà.

Nguyễn Quang Riệu dần trở thành một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về maser và vật chất giữa các vì sao. Ông tham gia hơn 150 công trình khoa học, nghiên cứu các phân tử hữu cơ trong Dải Ngân hà và những thiên hà bên ngoài.

Nhưng khoảng cách từ Pháp đến Việt Nam không làm đứt mối liên hệ của ông với quê hương. Từ năm 1976, Nguyễn Quang Riệu thường xuyên trở về nước để giảng dạy và phổ biến kiến thức về thiên văn vật lý, một lĩnh vực khi ấy còn rất mới tại Việt Nam.

Ông hiểu rằng chỉ một vài buổi thuyết trình sẽ không đủ để hình thành một ngành khoa học. Việt Nam cần chương trình đào tạo, quan hệ hợp tác lâu dài và những nhà nghiên cứu trẻ có cơ hội tiếp cận các đài quan sát hiện đại.

Năm 1995, Nguyễn Quang Riệu góp phần thiết lập chương trình hợp tác chính thức giữa Đài thiên văn Paris, Đại học Pierre và Marie Curie với Đại học Quốc gia Hà Nội. Ông vận động học bổng để sinh viên Việt Nam sang Pháp học cao học và làm luận án tiến sĩ về thiên văn vật lý.

Điều đáng chú ý là những nghiên cứu sinh này sau khi hoàn thành việc học đã trở về Việt Nam, hình thành một nhóm nghiên cứu thiên văn trong nước. Như vậy, kiến thức không dừng lại ở một cá nhân thành công nơi xa xứ mà được chuyển thành đội ngũ có khả năng tiếp tục đào tạo thế hệ sau.

Nguyễn Quang Riệu còn mời nhiều nhà khoa học quốc tế tới Việt Nam giảng dạy, tổ chức các khóa học về vật lý thiên văn, khí hậu và môi trường. Ông viết nhiều sách phổ biến khoa học bằng tiếng Việt như “Bầu trời tuổi thơ”, “Lang thang trên Dải Ngân Hà”, “Vũ trụ – phòng thí nghiệm thiên nhiên vĩ đại” và “Sông Ngân khi tỏ khi mờ”.

Năm 2010, Đại học Quốc gia Hà Nội trao bằng Tiến sĩ danh dự cho ông nhằm ghi nhận thành tựu khoa học và những đóng góp đối với quan hệ hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Pháp.

Giáo sư Nguyễn Quang Riệu qua đời ngày 5 tháng 1 năm 2021 tại Paris, hưởng thọ 88 tuổi.

Thuở nhỏ, ông đứng dưới mái vòm Phù Liễn và nhìn lên bầu trời bằng đôi mắt của một cậu bé. Sau này, ông nghe vũ trụ bằng những ăng-ten khổng lồ, tìm thấy dấu vết của hydro và các phân tử cách Trái đất hàng nghìn năm ánh sáng.

Nhưng hành trình đáng nhớ nhất của Nguyễn Quang Riệu có lẽ không phải chuyến đi từ Hải Phòng đến Paris. Đó là hành trình đưa tri thức từ những đài thiên văn lớn trở lại các giảng đường Việt Nam, để sau ông, những người trẻ trong nước cũng có thể tiếp tục lắng nghe bầu trời.