Nguyễn Quốc Trị – Người chỉ huy đưa chiến hào áp sát sân bay Mường Thanh

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – Chiến dịch Điện Biên Phủ, năm 1954.
1. Người chỉ huy của Đoàn Thủ đô

Nguyễn Quốc Trị là một cán bộ chỉ huy của Đại đoàn 308 – Đại đoàn Quân Tiên Phong, đơn vị có Trung đoàn 102, Trung đoàn 88 và Trung đoàn 36.

Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, các đơn vị của Đại đoàn 308 đảm nhiệm hướng phía tây Mường Thanh, tiến công và bao vây nhiều vị trí quan trọng của tập đoàn cứ điểm.

Những ngày chiến đấu tại Điện Biên Phủ đã đưa Nguyễn Quốc Trị trở thành một trong những cán bộ chỉ huy được nhắc đến trong các tư liệu hình ảnh của TTXVN.

Đặc biệt, hình ảnh ông cùng các chiến sĩ tiến công sân bay Mường Thanh đã trở thành một trong những bức ảnh nổi tiếng của Chiến dịch Điện Biên Phủ.

2. Mặt trận phía tây Mường Thanh

Sau đợt tiến công đầu tiên, quân ta chuyển sang chiến thuật đánh lấn, xây dựng hệ thống giao thông hào ngày càng áp sát tập đoàn cứ điểm.

Đây là một cuộc chiến đặc biệt.

Không phải lúc nào cũng có những trận xung phong lớn.

Nhiều ngày trôi qua trong tiếng cuốc, tiếng xẻng và tiếng pháo.

Bộ đội đào hào từng mét.

Ban ngày, máy bay và pháo binh Pháp bắn phá.

Ban đêm, những người lính lại bò ra phía trước.

Mỗi đoạn hào mới đào được là một bước tiến gần hơn tới trung tâm Mường Thanh.

3. Những đường hào tiến về sân bay

Ngày 17/4/1954, các đơn vị của Đại đoàn 308 tiếp tục đào trận địa tiến công.

Trên hướng Trung đoàn 36, các chiến hào được đào theo phương pháp “đào trườn, đào dũi”, dùng những vật che chắn để tiến dần về phía cứ điểm.

Ở hướng Trung đoàn 88, Tiểu đoàn Nguyễn Quốc Trị cũng đưa đường hào vào sát sân bay Mường Thanh.

Đây là một chi tiết đặc biệt quan trọng.

Bởi sân bay Mường Thanh chính là “cuống họng” tiếp tế của tập đoàn cứ điểm.

Máy bay từ ngoài vào phải hạ cánh hoặc thả dù.

Nếu sân bay bị khống chế, khả năng tiếp tế của quân Pháp sẽ suy giảm nghiêm trọng.

Vì vậy, từng mét chiến hào tiến về sân bay đều có ý nghĩa chiến lược.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về hệ thống chiến hào tiến sát sân bay Mường Thanh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: TTXVN.

4. Cứ điểm 206 – một vị trí không thể bỏ qua

Phía tây sân bay Mường Thanh có những cứ điểm bảo vệ khu vực sân bay.

Một trong số đó là cứ điểm 206.

Đây là vị trí mà quân ta phải tiếp tục bao vây và đánh lấn.

Ngày 17/4, các chiến hào của Trung đoàn 36 đã vây bọc cứ điểm 206.

Trong khi đó, lực lượng do Nguyễn Quốc Trị chỉ huy tiếp tục đưa chiến hào áp sát sân bay.

Chiến trường lúc ấy đã trở thành một mạng lưới chiến hào chằng chịt.

Hai bên chỉ cách nhau hàng chục mét ở nhiều nơi.

Người lính có thể nghe tiếng đối phương bên kia hàng rào.

Nhưng giữa họ vẫn là những lớp đất, dây thép gai, bãi mìn và hỏa lực.

5. 24/4/1954 – trận phản kích dữ dội

Sáng 24/4/1954, quân Pháp mở một cuộc phản kích lớn nhằm chiếm lại cứ điểm 206 và khu vực sân bay.

Chúng tung vào trận địa:

• một tiểu đoàn dù lê dương;

Không quân Pháp trút xuống khu vực này khoảng 600 quả bom.

Mục tiêu của họ rất rõ:

đẩy quân Việt Minh ra khỏi khu vực sân bay.

Nếu thành công, tuyến phòng thủ phía tây của Mường Thanh sẽ được khôi phục.

Nếu thất bại, sân bay sẽ tiếp tục bị siết chặt.

6. Khi quân Pháp tràn vào trận địa

Cuộc chiến diễn ra cực kỳ dữ dội.

Quân Pháp dựa vào xe tăng và hỏa lực mạnh để mở đường.

Có lúc chúng đột nhập được vào trận địa của Đại đội 213.

Lực lượng phòng ngự đứng trước nguy cơ bị đánh bật.

Trong tình thế ấy, Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Quốc Trị quyết định cho bộ đội tạm lùi về phía sau.

Nhưng đó không phải là bỏ trận địa.

Ông yêu cầu lựu pháo 105mm bắn thẳng vào trận địa đối phương.

Đây là một quyết định rất nguy hiểm.

Pháo binh bắn thẳng vào một khu vực mà quân ta vừa rút khỏi.

Chỉ cần tính sai vị trí, chính bộ đội mình có thể bị trúng đạn.

Nhưng nếu không dùng hỏa lực ấy, quân Pháp có thể tiếp tục tràn lên.

7. Quyết định trong vài phút

Đây là một trong những khoảnh khắc đáng nhớ nhất khi kể về Nguyễn Quốc Trị.

Không có thời gian để tổ chức một cuộc họp dài.

Không có điều kiện để chờ đợi.

Trước mặt là quân Pháp.

Sau lưng là trận địa.

Nguyễn Quốc Trị lựa chọn dùng pháo 105mm bắn thẳng vào lực lượng đối phương.

Đó là cách ông biến một cuộc rút lui tạm thời thành một đòn phản kích bằng hỏa lực.

Nguồn tư liệu của Nhân Dân ghi nhận sau đó cuộc chiến tiếp tục giằng co quyết liệt quanh khu vực 206 và sân bay.

Chú thích ảnh: Bức ảnh nổi tiếng về Anh hùng Quân đội Nguyễn Quốc Trị cùng các chiến sĩ tấn công sân bay Mường Thanh, được các tư liệu của Nhân Dân và TTXVN xác định là ảnh tư liệu.

8. Không chỉ đánh – mà phải giữ được trận địa

Điện Biên Phủ lúc ấy đã bước sang một giai đoạn khác.

Quân ta không còn chỉ tìm cách phá một cứ điểm rồi rút.

Mục tiêu là:

chiếm đất – giữ đất – đào hào – áp sát – chia cắt.

Mỗi khi chiếm được một vị trí, bộ đội phải lập tức đào công sự.

Quân Pháp phản kích.

Ta chống trả.

Rồi lại đào tiếp.

Cứ như vậy, vòng vây từng ngày siết chặt.

Nguyễn Quốc Trị và các đơn vị dưới quyền ông phải làm đúng điều đó ở khu vực phía tây Mường Thanh.

9. Ngày 14/4 – những bước chân gần sân bay

Ngày 14/4/1954, các đơn vị xung kích dưới sự chỉ huy của Nguyễn Quốc Trị tiếp tục tiến công sân bay Mường Thanh.

Tư liệu TTXVN ghi lại hình ảnh ông đứng cùng các chiến sĩ trong trận đánh.

Đó là một bức ảnh đặc biệt.

Không phải ảnh chân dung trong phòng làm việc.

Không phải ảnh chụp sau chiến thắng.

Mà là hình ảnh một người chỉ huy đang ở cùng những người lính của mình giữa chiến trường.

Có thể nhìn vào bức ảnh ấy để hiểu một phần phong cách chỉ huy của ông:

người chỉ huy không đứng quá xa trận địa.

10. Sân bay bị cắt đôi

Đến giữa tháng 4, chiến hào của các đơn vị ta ngày càng tiến sâu.

Ngày 16/4, các tuyến chiến hào của Đại đoàn 312 và Đại đoàn 308 nối liền với nhau, cắt đôi sân bay Mường Thanh.

Đây là một bước ngoặt.

Sân bay từng là tuyến đường sống của tập đoàn cứ điểm.

Giờ đây nó nằm dưới sự khống chế ngày càng chặt của quân ta.

Máy bay Pháp khó có thể hoạt động bình thường.

Các chuyến tiếp tế trở nên nguy hiểm.

Mỗi lần máy bay hạ cánh đều có thể bị pháo và súng của ta uy hiếp.

11. Những người đào hào

Trong những câu chuyện về Điện Biên Phủ, chúng ta thường nhớ đến những trận xung phong.

Nhưng câu chuyện của Nguyễn Quốc Trị còn cho thấy một điều khác:

chiến thắng được tạo nên bởi đất.

Đất được đào thành hào.

Đất được đắp thành công sự.

Đất trở thành nơi người lính trú ẩn trước pháo binh.

Đất trở thành con đường để họ tiến sát đối phương.

Và cuối cùng, chính những đường hào ấy đưa bộ đội đến gần sân bay Mường Thanh.

Đằng sau một người chỉ huy là hàng nghìn người lính cầm cuốc, xẻng, bộc phá và súng bộ binh.

12. Những ngày cuối cùng

Cuối tháng 4, vòng vây quanh Mường Thanh ngày càng siết chặt.

Quân Pháp liên tục phản kích.

Nhưng các tuyến chiến hào của quân ta vẫn tiến lên.

Đến đầu tháng 5, tập đoàn cứ điểm đã ở vào tình thế rất khó khăn.

Ngày 1/5, quân ta bắt đầu đợt tiến công thứ ba.

Ngày 6/5, cuộc tổng công kích diễn ra trên nhiều hướng.

Ngày 7/5, các đơn vị tiến vào trung tâm Mường Thanh.

Đến 17 giờ 15 phút, một cánh quân của Đại đoàn 312 tiến sát sở chỉ huy và bắt sống De Castries cùng Bộ tham mưu.

13. Nhưng câu chuyện của Nguyễn Quốc Trị chưa kết thúc ở Điện Biên

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, Nguyễn Quốc Trị tiếp tục trở thành một cán bộ chỉ huy quan trọng của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ngày 10/10/1954, khi Hà Nội được giải phóng, ông là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ đô, dẫn đầu cánh quân phía tây tiến vào thành phố.

8 giờ sáng.

Từ khu Quần Ngựa.

Những người lính của Trung đoàn Thủ đô bắt đầu tiến vào Hà Nội.

Đó là một hình ảnh gần như đối lập với những ngày Điện Biên.

Ở Điện Biên:

chiến hào.

pháo binh.

bom đạn.

Ở Hà Nội:

cờ hoa.

nhân dân đứng hai bên đường.

và những người lính trở về.

14. Một người lính từ chiến hào trở về Thủ đô

Cánh quân do Nguyễn Quốc Trị dẫn đầu đi qua:

Kim Mã.

Nguyễn Thái Học.

Cửa Nam.

Hàng Bông.

Hàng Đào.

Hàng Ngang.

Sau đó tiến vào Thành cổ Hà Nội.

Đó không chỉ là một cuộc hành quân.

Đối với những người lính từng chiến đấu ở Điện Biên, đây là khoảnh khắc họ nhìn thấy thành phố mà mình đã chiến đấu để bảo vệ.

Một thành phố đã trở lại với chính quyền Việt Nam.

15. Hai khoảnh khắc cách nhau vài tháng

Tháng 4/1954:

Nguyễn Quốc Trị đứng giữa những chiến hào, chỉ huy bộ đội tiến về sân bay Mường Thanh.

Tháng 10/1954:

Ông dẫn những người lính của Trung đoàn Thủ đô tiến vào Hà Nội.

Một bên là chiến trường.

Một bên là ngày hòa bình.

Khoảng cách chỉ vài tháng.

Nhưng đó là hai thế giới hoàn toàn khác nhau.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Trung đoàn Thủ đô tiến vào Hà Nội ngày 10/10/1954. Các nguồn của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng xác nhận Nguyễn Quốc Trị là Trung đoàn trưởng dẫn đầu cánh quân phía tây.

16. Người được giao kéo cờ trong lễ mừng chiến thắng

Ngày 13/5/1954, tại Mường Phăng, Bộ Chỉ huy chiến dịch tổ chức lễ duyệt binh mừng Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Đại đoàn phó Đại đoàn 312 Đàm Quang Trung giao nhiệm vụ cho Anh hùng Quân đội Nguyễn Quốc Trị phụ trách tổ kéo cờ.

Trong tổ còn có những chiến sĩ tiêu biểu của các đơn vị:

Giáp Văn Khương, Tạ Quốc Luật và Nguyễn Xuân Đài.

Đó là một sự ghi nhận đặc biệt.

Người từng chỉ huy bộ đội trong những chiến hào nay đứng trong đội hình kéo lá cờ mừng chiến thắng.

17. Bức ảnh còn lại

Có những chiến công được kể bằng hàng trăm trang hồi ký.

Nhưng cũng có những chiến công được lưu lại bằng một bức ảnh.

Bức ảnh Nguyễn Quốc Trị cùng các chiến sĩ tiến công sân bay Mường Thanh là một trong số đó.

Nhìn vào bức ảnh, chúng ta không chỉ thấy một người chỉ huy.

Chúng ta thấy những người lính đang tiến lên.

Thấy vũ khí.

Thấy chiến trường.

Và phía sau bức ảnh là hàng chục ngày đêm đào hào, chiến đấu, chống phản kích.

Bức ảnh được TTXVN lưu giữ và được Nhân Dân sử dụng trong các tài liệu kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ.

18. Điều đáng nhớ nhất về Nguyễn Quốc Trị

Nguyễn Quốc Trị không phải người duy nhất làm nên chiến thắng ở Điện Biên Phủ.

Không có ông, vẫn có hàng vạn người lính khác.

Nhưng trong những tư liệu còn lại, hình ảnh của ông nổi bật ở một điểm:

người chỉ huy thường xuất hiện ngay bên cạnh những người trực tiếp chiến đấu.

Tại khu vực sân bay.

Tại cứ điểm 206.

Trong những cuộc phản kích.

Và sau này là trong đội hình những người lính tiến vào Hà Nội.

Đó là một hình ảnh rất đẹp về người cán bộ quân đội thời ấy.

Lời kết – Từ chiến hào Mường Thanh đến Hà Nội ngày trở về

Tháng 4/1954.

Nguyễn Quốc Trị cùng bộ đội tiến về sân bay Mường Thanh.

Phía trước là hàng rào.

Phía sau là pháo binh.

Bên cạnh là những người lính đang đào từng mét chiến hào.

Quân Pháp phản kích.

Xe tăng tiến lên.

Bom trút xuống.

Nhưng những đường hào vẫn tiếp tục bò về phía trước.

Ngày 24/4, khi quân Pháp tràn vào trận địa, tình thế trở nên nguy hiểm.

Nguyễn Quốc Trị cho bộ đội lùi lại và yêu cầu pháo 105mm bắn thẳng vào khu vực đối phương vừa chiếm được.

Đó là quyết định của một người chỉ huy trong vài phút.

Và nó cho thấy chiến đấu ở Điện Biên Phủ không chỉ cần lòng dũng cảm.

Nó còn cần sự tỉnh táo.

Sự quyết đoán.

Và khả năng chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Rồi những chiến hào tiếp tục tiến.

Ngày 16/4, các tuyến hào của ta nối liền và cắt đôi sân bay Mường Thanh.

Đường tiếp tế của quân Pháp ngày càng bị bóp nghẹt.

Đến ngày 7/5, tập đoàn cứ điểm sụp đổ.

Nhưng có lẽ hình ảnh đẹp nhất lại đến sau chiến thắng.

Ngày 10/10/1954.

Nguyễn Quốc Trị không còn đứng trong chiến hào.

Ông đứng đầu Trung đoàn Thủ đô tiến vào Hà Nội.

Những con phố không còn tiếng pháo.

Những người dân đứng hai bên đường.

Cờ hoa phủ kín thành phố.

Người lính Điện Biên trở về Thủ đô.

Đó chính là điều chúng ta cần nhớ khi kể những câu chuyện thời hoa lửa.

Không phải chỉ nhớ người lính đã đánh bao nhiêu trận.

Không phải chỉ nhớ đã chiếm bao nhiêu cứ điểm.

Mà phải nhớ họ đã chiến đấu để làm gì.

Nguyễn Quốc Trị và những người lính của ông đã sống trong một thời đại mà đất nước chưa có hòa bình.

Họ phải đào hào dưới bom đạn.

Phải đối mặt với xe tăng.

Phải chiến đấu từng mét đất.

Nhưng mục tiêu cuối cùng không phải là để chiến tranh tồn tại mãi.

Mục tiêu cuối cùng là để một ngày những người lính ấy có thể rời chiến hào và trở về với thành phố của mình.

Và ngày ấy đã đến.

Từ những chiến hào bên sân bay Mường Thanh năm 1954,

đến những con phố Hà Nội ngày 10/10/1954,

Nguyễn Quốc Trị đã đi qua một chặng đường mà chỉ vài tháng trước gần như không ai có thể biết chắc kết quả.

Chiến thắng ấy được làm nên bởi cả một dân tộc.

Bởi những người chỉ huy.

Những người lính.

Những người đào hào.

Những người vận chuyển.

Những người cứu thương.

Những người đã hy sinh.

Và những người trở về.

Xin được biết ơn Anh hùng Quân đội Nguyễn Quốc Trị.

Xin được biết ơn những người lính đã cùng ông chiến đấu tại Điện Biên Phủ.

Và xin được nhớ đến những người đã nằm lại trên những chiến hào mà hôm nay chúng ta có thể bước qua trong hòa bình.

Bởi mỗi mét chiến hào họ đào dưới bom đạn năm ấy đã góp phần đưa đất nước đến gần hơn với ngày:

không còn chiến tranh.