Nguyễn Quốc Trị – người chỉ huy từ phong trào du kích

Nguyễn Quốc Trị sinh năm 1921 tại làng Phượng Kỷ, xã Đà Sơn, huyện Đô Lương, Nghệ An. Ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống yêu nước và sớm tham gia các hoạt động chống bắt phu của chính quyền thực dân. Những hoạt động này khiến ông bị bắt, phải chịu án tù khổ sai. Khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9-3-1945, Nguyễn Quốc Trị cùng một số bạn tù phá ngục trở về quê. Ông xung phong tham gia đội tự vệ tiên phong ở địa phương và ngay trong những trận đầu đã cùng đồng đội chiến đấu chống quân Nhật. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trong một trận đánh, đơn vị của ông diệt 10 quân Nhật và đốt cháy 5 xe địch.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Quốc Trị xung phong vào bộ đội chủ lực và trở thành đảng viên năm 1946. Từ một chiến sĩ, ông lần lượt đảm nhiệm các vị trí chỉ huy ở cấp tiểu đội rồi đại đội. Cuối năm 1946 và đầu năm 1947, ông tham gia chiến đấu ở Vinh, Huế, Đông Hà và nhiều địa bàn khác của Liên khu 4. Trong những trận chiến ấy, ông không chỉ trực tiếp chiến đấu mà còn bộc lộ khả năng tổ chức, chỉ huy và xử trí tình huống trên chiến trường. Đây là giai đoạn quan trọng hình thành một cán bộ chỉ huy trưởng thành chủ yếu từ thực tiễn, trong điều kiện Quân đội nhân dân Việt Nam còn đang xây dựng lực lượng và tích lũy kinh nghiệm tác chiến.

Mùa hè năm 1947, Nguyễn Quốc Trị được giao phụ trách khẩu đội Bazooka và cùng đơn vị ra Việt Bắc. Trên Đường số 4, ông tham gia những trận phục kích đánh các đoàn xe quân sự của Pháp. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trong một trận đánh tháng 2-1948, ông sử dụng Bazooka bắn cháy một xe và tiêu diệt khoảng 30 quân địch. Sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ chỉ huy các tổ, tiểu đội xung kích trong nhiều trận đánh ở Đông Bắc. Những trận đánh này giúp ông tích lũy thêm kinh nghiệm về tổ chức phục kích, đột kích và đánh các vị trí phòng thủ của đối phương.

Tháng 10-1948, tại trận An Châu, Nguyễn Quốc Trị chỉ huy một tiểu đội mũi nhọn thực hiện nhiệm vụ đột kích. Khi lực lượng tiến gần mục tiêu và bị đối phương phát hiện, ông nhanh chóng tổ chức xung phong đánh chiếm ụ súng đầu tiên rồi phát triển sang hai bên, hoàn thành nhiệm vụ và đưa đơn vị rút ra an toàn. Cũng trong tháng đó, tại trận Đồng Khuy, ông chỉ huy tiểu đội xung kích đánh sập một lô cốt cố thủ, diệt 13 quân địch và thu toàn bộ vũ khí. Qua những trận đánh như vậy, Nguyễn Quốc Trị ngày càng được cấp trên đánh giá cao về sự táo bạo, linh hoạt và khả năng nắm thời cơ trong chiến đấu.

Trong Chiến dịch Biên giới Thu – Đông năm 1950, Nguyễn Quốc Trị tiếp tục thể hiện khả năng chỉ huy trên một chiến trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đại đội xung kích Tô Văn được giao nhiệm vụ ngăn chặn hai cánh quân của Pháp do Lơ-pa-giơ và Sác-tông chỉ huy, không để chúng liên lạc với nhau. Nguyễn Quốc Trị chỉ huy một trung đội vượt núi theo đường tắt, sử dụng địa bàn và cách đánh phù hợp để tiến công quân Lơ-pa-giơ. Theo tư liệu được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, trung đội do ông chỉ huy đã đánh tan hai trung đội đối phương, diệt và bắt 22 người, góp phần phá vỡ kế hoạch hợp quân của Pháp.

Năm 1951, Nguyễn Quốc Trị được giao những nhiệm vụ chỉ huy ngày càng lớn hơn. Trong Chiến dịch Hà Nam Ninh, đơn vị do ông chỉ huy có nhiệm vụ đánh vị trí Gối Hạc, tạo điều kiện cho lực lượng chủ lực tiến công căn cứ Non Nước. Khi trận đánh diễn ra, ông tổ chức cho bộ đội nhanh chóng áp sát mục tiêu rồi đồng loạt xung phong. Trước sự phản kích mạnh của đối phương, ông chỉ huy một bộ phận bí mật vòng ra phía sau, phối hợp với lực lượng phía trước tiếp tục tiến công. Khi trời sáng và máy bay đối phương tăng cường oanh tạc, Nguyễn Quốc Trị vẫn trực tiếp chỉ huy, đưa một trung đội tiến công lực lượng địch cố thủ và làm chủ trận địa. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trận đánh này đơn vị đã diệt và bắt 160 quân địch.

Những thành tích trong chiến đấu đã đưa Nguyễn Quốc Trị trở thành một trong những cán bộ tiêu biểu của phong trào thi đua lập công trong quân đội. Ngày 19-5-1952, tại Đại hội toàn quốc Chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu tổ chức ở Chiến khu Việt Bắc, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Quân đội. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận tại Đại hội lần thứ nhất năm 1952, bảy cá nhân tiêu biểu được lựa chọn để phong danh hiệu Anh hùng, trong đó có năm Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân là Cù Chính Lan, La Văn Cầu, Nguyễn Quốc Trị, Nguyễn Văn Song và Nguyễn Thị Chiên.

Ngày 12-6-1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh có bài viết biểu dương Nguyễn Quốc Trị trong phong trào thi đua diệt giặc lập công. Theo tư liệu của Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh dẫn lại, Người ghi nhận Nguyễn Quốc Trị đã tham gia 95 trận đánh từ Bình Trị Thiên đến Việt Bắc, tự mình diệt hơn 200 quân địch và bị thương nặng năm lần nhưng vẫn không rời đơn vị. Bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhắc đến những sáng kiến chiến đấu của ông trong các trận Trung du và Ninh Bình. Đây là một tư liệu quan trọng cho thấy hình ảnh Nguyễn Quốc Trị trong nhận thức và đánh giá của lãnh đạo kháng chiến đương thời.

Sau những năm chiến đấu và trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Quốc Trị tiếp tục đảm nhiệm những cương vị chỉ huy quan trọng. Năm 1954, ông là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ đô thuộc Đại đoàn 308 – Quân Tiên Phong. Ngày 10-10-1954, khi quân đội ta tiến vào tiếp quản Hà Nội, Nguyễn Quốc Trị dẫn đầu cánh quân bộ binh từ khu vực Quần Ngựa, qua Ô Cầu Giấy, Kim Mã, các phố trung tâm rồi tiến vào Thành Hà Nội. Những tư liệu về ngày tiếp quản Thủ đô đều ghi nhận ông là một trong những người chỉ huy trực tiếp dẫn quân tiến vào Hà Nội trong thời khắc lịch sử ấy.

Chiều cùng ngày 10-10-1954, lễ chào cờ được tổ chức tại khu vực Cột cờ Hà Nội. Nguyễn Quốc Trị được giao vinh dự kéo lá cờ Tổ quốc trên đỉnh Cột cờ trong buổi lễ lịch sử này. Báo Quân đội nhân dân cho biết trước đó, cánh quân do Trung đoàn Thủ đô tiến vào từ phía Tây Bắc đã đi qua khu vực Cầu Giấy, Kim Mã, Hàng Đẫy, Cửa Nam, Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Đào, Hàng Đậu và tiến vào Thành Hà Nội. Hình ảnh Nguyễn Quốc Trị trong ngày 10-10-1954 vì thế gắn với cả hai nhiệm vụ: người chỉ huy dẫn quân về tiếp quản Thủ đô và người thực hiện nghi lễ kéo quốc kỳ trong ngày Hà Nội được giải phóng.

Sau năm 1954, Nguyễn Quốc Trị tiếp tục công tác trong quân đội. Ông từng giữ cương vị Hiệu trưởng Trường Quân sự Quân khu 4 với quân hàm Thượng tá. Năm 1967, trong một lần về quê, ông đến thăm và động viên bộ đội pháo cao xạ đang làm nhiệm vụ gần làng Phượng Kỷ. Khu vực này có bom nổ chậm, nhưng ông vẫn quyết định đi tới đơn vị để động viên bộ đội; trên đường đi, ông trúng bom và hy sinh ngay trên quê hương mình. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận năm 1967 là năm cuối cùng trong cuộc đời chiến đấu của người Anh hùng này.

Cuộc đời Nguyễn Quốc Trị cho thấy một con đường trưởng thành khá tiêu biểu của lớp cán bộ quân đội Việt Nam trong những năm đầu kháng chiến: từ hoạt động yêu nước và tự vệ ở địa phương, bước vào bộ đội chủ lực, rồi trưởng thành qua từng trận đánh và từng cấp chỉ huy. Những thành tích của ông không chỉ nằm ở số trận đánh hay số đối phương bị tiêu diệt, mà còn ở khả năng tổ chức lực lượng, tận dụng địa hình, xử trí tình huống và trực tiếp chịu trách nhiệm trước đơn vị. Từ một chiến sĩ của những ngày đầu cách mạng, ông đã trở thành người chỉ huy Trung đoàn Thủ đô trong ngày quân đội ta trở về tiếp quản Hà Nội.

Nguyễn Quốc Trị thuộc lớp những Anh hùng Quân đội đầu tiên được Nhà nước tuyên dương năm 1952. Tên tuổi ông hiện được lưu giữ trong các tư liệu lịch sử của Quân đội nhân dân Việt Nam; tại Hà Nội, một tuyến phố mang tên Nguyễn Quốc Trị cũng là một hình thức ghi nhớ đối với người chỉ huy đã có nhiều đóng góp trong kháng chiến. Những tư liệu về ông, đặc biệt là các bài viết đương thời của Chủ tịch Hồ Chí Minh và hồ sơ, hồi ức được các cơ quan quân đội lưu giữ, giúp thế hệ sau hiểu rõ hơn quá trình hình thành đội ngũ cán bộ chỉ huy của quân đội trong những năm đầu kháng chiến.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Quốc Trị, điều đáng chú ý không chỉ là hình ảnh một Anh hùng trên chiến trường mà còn là quá trình một người cán bộ được rèn luyện từ thực tiễn. Từ tự vệ địa phương đến bộ đội chủ lực, từ chiến sĩ đến Trung đoàn trưởng, mỗi bước trưởng thành của ông đều gắn với những hoàn cảnh cụ thể của cuộc kháng chiến. Nghiên cứu về Nguyễn Quốc Trị vì vậy cũng là cách nhìn lại một phần quá trình xây dựng lực lượng vũ trang và đội ngũ cán bộ chỉ huy của Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.

Việc gìn giữ những tư liệu, hình ảnh và địa điểm gắn với cuộc đời Nguyễn Quốc Trị có ý nghĩa không chỉ đối với việc tưởng nhớ một người đã hy sinh trong khi làm nhiệm vụ, mà còn đối với việc nghiên cứu lịch sử quân sự Việt Nam. Những câu chuyện được kiểm chứng từ hồ sơ, tư liệu và nhân chứng giúp ký ức về một thế hệ chiến đấu được truyền lại với độ chính xác cần thiết, để lịch sử không chỉ được kể bằng những biểu tượng mà còn được hiểu qua con người, hoàn cảnh và những lựa chọn cụ thể của từng thời kỳ.