NGUYỄN QUỐC TRỊ – NGƯỜI CHIẾN SĨ “NHANH NHƯ SÓC, MẠNH NHƯ HỔ”, NGƯỜI KÉO CỜ TRONG NGÀY GIẢI PHÓNG THỦ ĐÔ
Có những người anh hùng được lịch sử ghi nhớ bởi chiến công trên chiến trường; có những người còn để lại dấu ấn trong những thời khắc thiêng liêng của dân tộc. Thượng tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Quốc Trị là một người như thế. Ông từng trải qua những trận đánh khốc liệt trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiều lần bị thương nhưng vẫn gắn bó với đơn vị. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, ông trở thành Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ đô, trực tiếp chỉ huy đơn vị tiến vào tiếp quản Hà Nội ngày 10/10/1954 và vinh dự kéo Quốc kỳ trong lễ mừng giải phóng Thủ đô.
Nhưng cuộc đời ông không chỉ được làm nên bởi khoảnh khắc kéo cờ lịch sử ấy. Từ một người thanh niên xứ Nghệ sớm tham gia hoạt động cách mạng, Nguyễn Quốc Trị đã trưởng thành qua chiến đấu, rèn luyện trong quân ngũ và tiếp tục cống hiến trong công tác huấn luyện, đào tạo cán bộ. Ông hy sinh năm 1967 khi đang làm nhiệm vụ tại quê hương, để lại tấm gương về lòng dũng cảm, tinh thần trách nhiệm và sự tận tụy với đồng đội.
1. Người con xứ Nghệ sớm dấn thân vì cách mạng
Nguyễn Quốc Trị sinh năm 1921 tại làng Phượng Kỷ, xã Đà Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An, nay thuộc xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An. Ông lớn lên trên vùng quê giàu truyền thống yêu nước, nơi người dân phải chịu nhiều khó khăn dưới chế độ thực dân và phong kiến.
Từ khi còn trẻ, Nguyễn Quốc Trị đã tham gia các hoạt động chống lại những chính sách áp bức, trong đó có việc bắt dân đi phu. Vì hoạt động chống chính sách bắt phu, ông từng bị thực dân Pháp bắt giam. Những trải nghiệm sớm ấy giúp ông hiểu rõ hơn nỗi cơ cực của người dân và thôi thúc ông dấn thân vào con đường đấu tranh.
Năm 1944, trong bối cảnh tình hình Đông Dương biến động mạnh sau cuộc đảo chính Pháp của phát xít Nhật, Nguyễn Quốc Trị cùng những người đồng chí tìm cách thoát khỏi sự giam giữ, tham gia lực lượng tự vệ chống Nhật. Theo các tư liệu về cuộc đời ông, trong một trận đánh đầu tiên, ông cùng tiểu đội chiến đấu quyết liệt, tiêu diệt quân địch và phá hủy phương tiện của đối phương.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia lực lượng vũ trang cách mạng. Từ đây, con đường của người thanh niên xứ Nghệ gắn liền với cuộc kháng chiến bảo vệ nền độc lập non trẻ của dân tộc.
2. Trưởng thành qua những trận đánh gian khổ
Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Từ các đô thị đến những vùng nông thôn, núi rừng, lực lượng vũ trang và nhân dân Việt Nam bước vào cuộc chiến đấu lâu dài chống thực dân Pháp trở lại xâm lược.
Nguyễn Quốc Trị tham gia chiến đấu trên nhiều địa bàn, trong đó có Bình Trị Thiên và các chiến trường miền Bắc. Ông nổi bật bởi sự nhanh nhẹn, gan góc, khả năng xử trí linh hoạt và tinh thần kiên quyết thực hiện nhiệm vụ. Trong chiến đấu, ông không chỉ dựa vào sức mạnh mà còn chú trọng cách đánh phù hợp với tình hình, tận dụng địa hình và phối hợp cùng đồng đội để tạo lợi thế.
Bài viết “Nguyễn Quốc Trị” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ký bút danh C.B., đăng trên Báo Nhân Dân ngày 12/6/1952, ghi nhận ông đã tham gia 95 trận đánh từ Bình Trị Thiên đến Việt Bắc, tự mình tiêu diệt hơn 200 quân địch và năm lần bị thương nặng nhưng vẫn không rời bộ đội. Những con số ấy phản ánh cường độ chiến đấu và sự bền bỉ của một người lính trong những năm tháng kháng chiến ác liệt.
Tuy nhiên, điều làm nên giá trị của người chỉ huy không chỉ là thành tích cá nhân. Trong bài viết, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn nhấn mạnh những phẩm chất của Nguyễn Quốc Trị: nhanh nhẹn, gan góc khi đánh giặc; kiên quyết thực hiện mệnh lệnh; thương yêu chiến sĩ như anh em ruột thịt; quý trọng của công; thật thà tự phê bình và khiêm tốn cầu tiến.
Những phẩm chất ấy cho thấy một người lính giỏi không chỉ cần dũng cảm ở tuyến đầu. Người chỉ huy còn phải biết chăm lo cho chiến sĩ, giữ kỷ luật, tôn trọng tài sản chung và nghiêm túc nhìn nhận khuyết điểm của bản thân. Chính những điều đó tạo nên lòng tin trong đơn vị, giúp tập thể giữ vững sức chiến đấu qua những chặng đường khó khăn.
3. Chiến dịch Biên giới năm 1950 – bản lĩnh trong tình thế hiểm nghèo
Năm 1950, quân đội ta mở Chiến dịch Biên giới Thu – Đông nhằm tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, khai thông tuyến biên giới Việt – Trung và mở rộng căn cứ địa Việt Bắc. Đây là chiến dịch có ý nghĩa quan trọng đối với cục diện cuộc kháng chiến.
Trong chiến dịch, Nguyễn Quốc Trị chỉ huy một trung đội chiến đấu với lực lượng địch đông hơn. Đơn vị của ông đã đánh vào hai trung đội thuộc lực lượng Pháp do Lơ-pa-giơ chỉ huy, tiêu diệt và bắt giữ nhiều quân địch. Cùng với các đơn vị khác, lực lượng của ông góp phần phá vỡ kế hoạch hợp quân của đối phương, khiến các cánh quân Pháp bị chia cắt và lâm vào thế bị động.
Điểm đáng chú ý trong trận đánh không chỉ là kết quả về quân số, mà còn là cách đơn vị vận dụng lực lượng và kiên trì bám nhiệm vụ trong điều kiện thiếu thốn. Theo bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong trận Biên giới, bộ đội của Nguyễn Quốc Trị đã nhịn đói, chịu ướt suốt hai ngày để truy kích quân địch, góp phần bắt sống hai sĩ quan Pháp là Lơ-pa-giơ và Sác-tông.
Chi tiết ấy cho thấy chiến đấu không chỉ diễn ra trong những phút nổ súng. Đó còn là hành trình vượt qua mệt mỏi, thiếu ăn, thời tiết khắc nghiệt và những giới hạn thể lực để hoàn thành nhiệm vụ. Người chiến sĩ cần lòng dũng cảm, nhưng cũng cần sức bền, kỷ luật và sự tin tưởng lẫn nhau.
Trong một trận đánh khác ở khu vực Trung du, Nguyễn Quốc Trị có sáng kiến tổ chức cách đánh từ trên nóc nhà xuống, tạo bất ngờ và góp phần giành thắng lợi nhanh chóng. Tại Ninh Bình, ông cùng sáu chiến sĩ vận dụng mưu trí để bắt sống nhiều quân địch. Những câu chuyện này cho thấy khả năng linh hoạt trong chiến đấu là một yếu tố quan trọng làm nên hiệu quả của đơn vị.
Nguyễn Quốc Trị không chỉ là người gan góc, dám xông pha, mà còn là người biết suy nghĩ, tìm cách xử trí tình huống. Sự kết hợp giữa dũng cảm và mưu trí đã giúp ông trở thành một cán bộ được đồng đội tin tưởng.
4. Danh hiệu Anh hùng và lời biểu dương của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Tháng 5 năm 1952, tại Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, Nguyễn Quốc Trị được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Quân đội, nay thuộc danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông là một trong những anh hùng đầu tiên được Nhà nước tuyên dương trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Ngày 12/6/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài “Nguyễn Quốc Trị”, ký bút danh C.B., đăng trên Báo Nhân Dân. Bài viết nêu những chiến công của ông, đồng thời làm rõ những phẩm chất tạo nên thành tích ấy.
Đáng chú ý, Nguyễn Quốc Trị không nhận toàn bộ công lao về mình. Ông cho rằng thành tích có được là nhờ Bác Hồ, Chính phủ, Đảng, nhân dân và sự đoàn kết của anh em trong đội. Lời nói ấy thể hiện nhận thức sâu sắc về mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể: một chiến sĩ có thể lập công, nhưng không thể tách mình khỏi sự lãnh đạo, sự đùm bọc của nhân dân và sự phối hợp của đồng đội.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt ghi nhận tinh thần thương yêu chiến sĩ, sự khiêm tốn và ý thức tự phê bình của ông. Đó là những phẩm chất có giá trị lâu dài đối với người cán bộ chỉ huy. Bởi sức mạnh của một đơn vị không chỉ đến từ mệnh lệnh, mà còn được xây dựng bằng lòng tin, sự gương mẫu và tinh thần đoàn kết.
Danh hiệu Anh hùng vì thế không chỉ là sự ghi nhận những chiến công trên chiến trường. Đó còn là sự tôn vinh phẩm chất của người chiến sĩ biết đặt nhiệm vụ chung lên trên thành tích cá nhân, biết trân trọng đồng đội và không ngừng hoàn thiện bản thân.
5. Người chỉ huy Trung đoàn Thủ đô trong ngày lịch sử 10/10/1954
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết, mở ra bước ngoặt lớn trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Hà Nội nằm trong khu vực được tiếp quản theo các thỏa thuận đình chiến. Ngày 10/10/1954, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào Thủ đô trong niềm hân hoan của nhân dân sau chín năm kháng chiến.
Lúc này, Nguyễn Quốc Trị là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ đô, thuộc Đại đoàn 308 – Đại đoàn Quân Tiên Phong. Đơn vị của ông được giao nhiệm vụ tiến vào tiếp quản Hà Nội, thực hiện việc chuyển giao trật tự và bảo đảm thành phố được tiếp quản an toàn.
Trong ngày lịch sử ấy, Nguyễn Quốc Trị được vinh dự kéo Quốc kỳ tại lễ chào cờ mừng giải phóng Thủ đô. Hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng tung bay giữa Hà Nội là biểu tượng của thắng lợi, của sự trở về và của khát vọng độc lập đã được nhân dân gìn giữ qua những năm tháng chiến tranh.
Vinh dự ấy không chỉ thuộc về cá nhân người chỉ huy. Nó còn đại diện cho những chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô từng chiến đấu trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến, cho những người đã hy sinh và những người tiếp tục chiến đấu trên các chiến trường để ngày trở về trở thành hiện thực.
Có một ý nghĩa đặc biệt trong hành trình của Nguyễn Quốc Trị: từ người thanh niên từng tham gia hoạt động chống áp bức, ông trở thành người chỉ huy dẫn quân vào tiếp quản Thủ đô. Khoảnh khắc kéo cờ không phải điểm kết thúc của cuộc đời quân ngũ, mà là một dấu mốc khẳng định những năm tháng gian khổ đã góp phần đưa đất nước đến một bước ngoặt lịch sử.
6. Tiếp tục cống hiến và hy sinh trên quê hương
Sau ngày tiếp quản Hà Nội, Nguyễn Quốc Trị tiếp tục phục vụ trong quân đội, đảm nhiệm những nhiệm vụ gắn với xây dựng lực lượng và đào tạo cán bộ. Sau khi được đào tạo nâng cao ở nước ngoài, ông trở về và xung phong công tác tại Quân khu 4 – địa bàn quê hương Nghệ An và các tỉnh Bắc Trung Bộ.
Tháng 3 năm 1962, sau khi hoàn thành khóa đào tạo sĩ quan cao cấp tại Trung Quốc, ông trở về công tác và chiến đấu trên quê hương. Đến năm 1967, ông giữ cương vị Hiệu trưởng Trường Quân chính Quân khu 4, góp phần đào tạo cán bộ phục vụ nhiệm vụ xây dựng và chiến đấu của quân đội trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ngày càng ác liệt.
Ngày 16/8/1967, trong một lần về quê, Nguyễn Quốc Trị đến thăm và động viên bộ đội pháo cao xạ đang làm nhiệm vụ gần làng Phượng Kỷ. Khu vực khi ấy còn nguy hiểm do bom đạn, nhưng ông vẫn trực tiếp đến với cán bộ, chiến sĩ. Ông hy sinh khi bom phát nổ, ngay trên mảnh đất quê hương mình.
Sự ra đi của ông là mất mát lớn đối với gia đình, đồng đội và quân đội. Người chỉ huy từng vượt qua nhiều trận đánh, nhiều lần bị thương trong kháng chiến chống Pháp, cuối cùng hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ miền Bắc trước chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ.
Cái chết của Nguyễn Quốc Trị nhắc chúng ta về sự khắc nghiệt của chiến tranh và những hy sinh không chỉ diễn ra trên chiến trường lớn. Có những người lính ngã xuống khi trực tiếp chiến đấu; cũng có những người hy sinh trong lúc kiểm tra trận địa, động viên đồng đội hay thực hiện nhiệm vụ thường ngày. Mỗi sự hy sinh đều để lại một khoảng trống trong gia đình, đơn vị và quê hương.
Cuộc đời ông khép lại khi mới 46 tuổi, nhưng những đóng góp của ông vẫn được ghi nhớ. Tên Nguyễn Quốc Trị được đặt cho một tuyến phố ở Hà Nội, nơi nhịp sống hôm nay tiếp tục diễn ra trên thành phố mà ông từng có vinh dự cùng đơn vị tiếp quản trong ngày lịch sử.
7. Bài học cho tuổi trẻ hôm nay
Câu chuyện của Anh hùng Nguyễn Quốc Trị mang đến những bài học thiết thực đối với đoàn viên, thanh niên, nhất là những người đang tham gia công tác tập thể và hoạt động vì cộng đồng.
Thứ nhất, lòng dũng cảm phải đi cùng trí tuệ và khả năng xử lý tình huống. Nguyễn Quốc Trị không chỉ gan góc trong chiến đấu mà còn biết tìm cách đánh phù hợp với điều kiện thực tế. Với thanh niên hôm nay, tinh thần ấy thể hiện ở việc dám nhận nhiệm vụ khó, đồng thời chủ động học hỏi, tìm giải pháp và hành động trên cơ sở hiểu biết, thay vì chỉ dựa vào nhiệt tình.
Thứ hai, người cán bộ phải biết yêu thương và tôn trọng tập thể. Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận Nguyễn Quốc Trị thương yêu chiến sĩ như anh em ruột thịt. Đối với cán bộ Đoàn, phẩm chất ấy thể hiện qua việc lắng nghe đoàn viên, hỗ trợ người gặp khó khăn, phân công công việc công bằng và cùng chịu trách nhiệm với tập thể. Một người lãnh đạo tốt không chỉ biết giao nhiệm vụ, mà còn biết đồng hành và tạo điều kiện để người khác trưởng thành.
Thứ ba, phải khiêm tốn và nghiêm túc tự phê bình. Nguyễn Quốc Trị không xem chiến công là thành quả riêng mình mà nhấn mạnh vai trò của Đảng, Nhà nước, nhân dân và đồng đội. Trong học tập và công tác, người trẻ cần biết nhìn nhận đúng đóng góp của bản thân, thẳng thắn sửa khuyết điểm và tôn trọng công sức của người khác. Đó là nền tảng để tiến bộ bền vững.
Thứ tư, luôn giữ tinh thần trách nhiệm dù ở bất cứ cương vị nào. Từ người chiến sĩ trực tiếp chiến đấu đến người chỉ huy trung đoàn, rồi cán bộ đào tạo quân sự, Nguyễn Quốc Trị đều gắn bó với nhiệm vụ được giao. Với thanh niên hiện nay, trách nhiệm không phụ thuộc vào chức danh hay quy mô công việc. Mỗi việc được giao, dù nhỏ, đều cần được thực hiện nghiêm túc, đúng hạn và có kết quả cụ thể.
Thứ năm, trân trọng hòa bình bằng những hành động có ích. Ngày 10/10/1954 là dấu mốc của niềm vui giải phóng Thủ đô, nhưng phía sau ngày ấy là sự hy sinh của nhiều thế hệ. Học tập tấm gương Nguyễn Quốc Trị không chỉ là tự hào về lịch sử, mà còn là ý thức gìn giữ thành quả hòa bình bằng việc học tập tốt, lao động sáng tạo, chấp hành pháp luật, bảo vệ môi trường và tham gia các hoạt động vì cộng đồng.
Từ Phượng Kỷ, Đô Lương đến những chiến trường trong kháng chiến, rồi trở về Hà Nội trong ngày tiếp quản Thủ đô, cuộc đời Nguyễn Quốc Trị là hành trình của một người chiến sĩ luôn đặt nhiệm vụ chung lên trên lợi ích riêng. Ông dũng cảm trong chiến đấu, mưu trí khi xử trí tình huống, yêu thương đồng đội và khiêm tốn trước những thành tích của mình.
Lá Quốc kỳ được kéo lên trong ngày 10/10/1954 không chỉ đánh dấu sự trở về của chính quyền cách mạng tại Thủ đô, mà còn tượng trưng cho biết bao năm tháng chiến đấu, hy sinh của cả dân tộc. Nguyễn Quốc Trị đã góp một phần đời mình vào thời khắc lịch sử ấy. Câu chuyện của ông tiếp tục nhắc nhở tuổi trẻ hôm nay: hãy sống có lý tưởng, làm việc có trách nhiệm, đoàn kết với tập thể và biến lòng biết ơn lịch sử thành những hành động thiết thực cho quê hương, đất nước.
