NGUYỄN QUÝ ANH – NGƯỜI GIEO NHỮNG HẠT GIỐNG ĐẦU TIÊN CHO DÂN TRÍ VIỆT NAM

Trong lịch sử cận đại Việt Nam đầu thế kỷ XX, khi đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, nhiều sĩ phu yêu nước đã lựa chọn con đường đấu tranh bằng giáo dục, kinh tế và khai mở dân trí thay vì chỉ dựa vào vũ trang. Trong số những người tiên phong ấy, Nguyễn Quý Anh là một cái tên đặc biệt.

Nguyễn Quý Anh (1883 - 1938), hiệu Nhụ Khanh, tục gọi là Ấm Bảy, sinh tại Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận. Ông là con trai út của danh sĩ Nguyễn Thông, vị quan nổi tiếng thanh liêm và yêu nước dưới triều Nguyễn. Sinh ra trong một gia đình Nho học giàu truyền thống yêu nước, từ nhỏ ông đã được giáo dục trong môi trường đề cao tinh thần dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với đất nước.

Khi còn trẻ, Nguyễn Quý Anh ra Quảng Nam theo học nhà yêu nước Trần Quý Cáp. Tại đây, ông có cơ hội tiếp xúc với các chí sĩ nổi tiếng như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp. Những tư tưởng duy tân, canh tân đất nước, nâng cao dân trí và phát triển kinh tế dân tộc đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức và con đường hoạt động của ông sau này.

Năm 1905, khi phong trào Duy Tân lan rộng khắp Trung Kỳ, Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp vào Bình Thuận vận động nhân dân hưởng ứng công cuộc đổi mới đất nước. Nguyễn Quý Anh cùng anh trai Nguyễn Trọng Lội và các đồng chí đã nhiệt tình tham gia. Họ nhận thấy muốn cứu nước phải bắt đầu từ việc nâng cao dân trí, phát triển kinh tế dân tộc và khơi dậy tinh thần tự cường của người Việt.

Từ nhận thức đó, trong giai đoạn từ năm 1905 đến năm 1907, Nguyễn Quý Anh cùng Nguyễn Trọng Lội, Hồ Tá Bang, Nguyễn Hiệt Chi, Trần Lệ Chất và Ngô Văn Nhượng lần lượt thành lập Liên Thành Thư xã, Liên Thành Thương quán và Dục Thanh Học hiệu. Đây là ba cơ sở hoạt động theo tinh thần “Chấn dân khí - Khai dân trí - Hậu dân sinh”, trở thành những trụ cột quan trọng của phong trào Duy Tân tại Nam Trung Bộ.

Nếu Liên Thành Thư xã đảm nhiệm việc truyền bá sách báo và tư tưởng yêu nước, Liên Thành Thương quán phát triển kinh tế dân tộc thì Dục Thanh Học hiệu chính là nơi đào tạo thế hệ thanh niên mới cho đất nước. Trong công cuộc ấy, Nguyễn Quý Anh được giao trọng trách làm Giám hiệu Dục Thanh Học hiệu.

Dục Thanh là một trong những mô hình giáo dục tiến bộ nhất ở Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Tại đây, học sinh không chỉ học chữ Hán và tiếng Pháp mà còn được học Quốc ngữ, lịch sử dân tộc, thể dục và những bài học về lòng yêu nước.

Dưới sự điều hành của Nguyễn Quý Anh, Dục Thanh nhanh chóng trở thành ngôi trường có uy tín. Hàng trăm học sinh từ nhiều địa phương tìm đến theo học. Nhiều người sau này trở thành những nhân vật có đóng góp quan trọng cho xã hội và đất nước.

Một dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời Nguyễn Quý Anh là mối liên hệ với người thanh niên Nguyễn Tất Thành. Đầu năm 1910, thông qua sự giới thiệu của các nhà yêu nước, Nguyễn Tất Thành được nhận vào giảng dạy tại trường Dục Thanh. Trong khoảng thời gian gần hai năm ở Phan Thiết, Nguyễn Tất Thành dạy Quốc ngữ, Hán văn và thể dục cho học sinh.

Nguyễn Quý Anh rất quý mến người thanh niên ấy bởi tinh thần ham học hỏi, ý chí lớn lao và lòng yêu nước sâu sắc. Không chỉ tạo điều kiện cho Nguyễn Tất Thành giảng dạy, ông còn hỗ trợ về vật chất và tinh thần khi Nguyễn Tất Thành quyết định vào Sài Gòn chuẩn bị cho chuyến xuất dương tìm đường cứu nước năm 1911.

Sau khi trường Dục Thanh đóng cửa năm 1912, Nguyễn Quý Anh chuyển vào Chợ Lớn để tiếp tục điều hành hoạt động của Liên Thành Thương quán. Từ đây, ông bước sang một vai trò mới: nhà doanh nghiệp yêu nước.

Liên Thành Thương quán được thành lập năm 1906 với mục tiêu vừa phát triển kinh tế dân tộc, vừa tạo nguồn tài chính hỗ trợ các hoạt động yêu nước. Ban đầu công ty kinh doanh nhiều mặt hàng như tạp hóa, thuốc bắc, vải vóc, sau đó phát triển mạnh ngành sản xuất nước mắm.

Sau khi tiếp quản việc điều hành từ người anh Nguyễn Trọng Lội vào năm 1911, Nguyễn Quý Anh đã mở rộng hoạt động sản xuất nước mắm tại Mũi Né, Hưng Long, Phan Rí và nhiều địa phương khác. Sản phẩm nước mắm Liên Thành được vận chuyển bằng ghe thuyền đến Sài Gòn, Chợ Lớn và nhiều tỉnh Nam Kỳ.

Năm 1917, ông được tín nhiệm bầu làm Tổng lý Công ty Liên Thành khi trụ sở chính chuyển vào Chợ Lớn. Dưới sự điều hành của ông, Liên Thành vận hành theo mô hình quản trị hiện đại với điều lệ rõ ràng, hệ thống kế toán minh bạch và cơ chế góp vốn chặt chẽ. Đây là một phương thức quản lý rất tiến bộ đối với doanh nghiệp Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Nguyễn Quý Anh cũng là người tích cực chống lại tình trạng làm giả nước mắm, xây dựng hệ thống đại lý phân phối và bảo vệ uy tín thương hiệu Liên Thành. Nhờ đó, công ty ngày càng phát triển và trở thành một trong những doanh nghiệp Việt Nam thành công nhất thời kỳ bấy giờ.

Trong bối cảnh nền kinh tế bị tư sản Pháp và thương nhân Hoa kiều chi phối, thành công của Liên Thành đã chứng minh rằng người Việt hoàn toàn có khả năng xây dựng và điều hành những doanh nghiệp hiện đại bằng chính năng lực của mình. Đối với Nguyễn Quý Anh, kinh doanh không chỉ nhằm tạo ra lợi nhuận mà còn là phương tiện phục vụ dân tộc. Nguồn lợi từ hoạt động thương mại được sử dụng để hỗ trợ giáo dục, tạo việc làm cho người dân và giúp đỡ các phong trào yêu nước.

Năm 1922, ông sang Pháp chăm lo việc học hành cho con. Sau khi trở về nước, ông tiếp tục tham gia điều hành Công ty Liên Thành và được bầu làm Hội trưởng Hội đồng Quản trị.

Ngày 12 tháng 9 năm 1938, Nguyễn Quý Anh qua đời tại Sài Gòn, hưởng thọ 55 tuổi. Dù không trực tiếp cầm súng chiến đấu ngoài chiến trường, cuộc đời ông vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc.

Ngày nay, khi nhắc đến Trường Dục Thanh, Công ty Liên Thành hay những người đã âm thầm hỗ trợ Nguyễn Tất Thành trên con đường cứu nước, người ta luôn nhớ đến Nguyễn Quý Anh.

Ông là người đã chọn cây bút thay cho thanh gươm.

Chọn lớp học thay cho chiến hào.

Chọn việc gieo hạt cho tương lai thay vì tìm kiếm danh tiếng cho bản thân.

Những hạt giống mà Nguyễn Quý Anh gieo xuống hơn một thế kỷ trước đã góp phần làm nên những mùa quả ngọt cho dân tộc Việt Nam.