NGUYỄN QUYỀN Người giám học gánh án chung thân vì dân trí

Nguyễn Quyền sinh năm 1869 tại Bắc Ninh, đỗ tú tài năm 1891. Khi được bổ làm Huấn đạo Phủ Lạng, ông có điều kiện tiếp xúc với tân thư Trung Quốc và phương Tây, từ đó tiếp thu tư tưởng dân quyền, canh tân đất nước.

Nhận thấy con đường cứu nước phải bắt đầu từ giáo dục, Nguyễn Quyền cùng Lương Văn Can và các sĩ phu quyết định mở Đông Kinh nghĩa thục. Ông từ chức giáo huấn, về Hà Nội giữ vai trò Giám học, trực tiếp điều hành chương trình giảng dạy.

Sau khi trường bị đóng cửa, Nguyễn Quyền bị bắt giam ở Hỏa Lò, rồi đưa ra Hội đồng Đề hình. Bản án ban đầu là “trảm giam hậu”, sau đổi thành khổ sai chung thân, đày Côn Đảo (1909).

Hai mươi năm sau, năm 1930, ông được “cứu xét vô can” nhưng vẫn bị an trí ở Bến Tre. Ở đất lạ, Nguyễn Quyền mở tiệm may làm nơi sinh sống và bí mật gây dựng cơ sở yêu nước, vận động tài chính gửi sang Nhật cho Phan Bội Châu.

Ông mất năm 1941, mộ táng ở Sa Đéc, để lại hình ảnh người thầy gánh trọn án nặng vì sự nghiệp dân trí.