Nguyễn Sáng – người vẽ “tấm căn cước” nhỏ bé của nước Việt Nam độc lập

Sau ngày 2 tháng 9 năm 1945, trên bản đồ thế giới xuất hiện một quốc gia độc lập mang tên Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nhưng trong các bưu cục, những con tem có sẵn vẫn mang dòng chữ “Indochine” – Đông Dương. Đó là tên gọi của một thuộc địa do thực dân Pháp đặt ra, không còn phù hợp với đất nước vừa giành được chính quyền.

Để giải quyết nhu cầu gửi thư trước mắt, ngành bưu điện phải dùng lại những con tem Đông Dương rồi in đè lên đó các dòng chữ như “Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”, “Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”, “Bưu chính”, “Cứu đói” hoặc “Quốc phòng”.

Đó chỉ là biện pháp tạm thời.

Một đất nước độc lập cần có đồng tiền, quốc kỳ, hệ thống hành chính và cả những con tem của chính mình. Dù kích thước chỉ bằng vài đầu ngón tay, con tem vẫn mang quốc hiệu, đi cùng các bức thư qua mọi miền đất nước và có thể vượt qua biên giới.

Nó giống như một tấm căn cước thu nhỏ của quốc gia.

Người được giao thiết kế tấm căn cước đặc biệt ấy là một họa sĩ mới 23 tuổi: Nguyễn Sáng.

Nguyễn Sáng tên đầy đủ là Nguyễn Văn Sáng, sinh ngày 1 tháng 8 năm 1923 tại làng Điều Hòa, tỉnh Mỹ Tho, nay thuộc thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang.

Từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu hội họa. Sau những năm học tại Trường Mỹ thuật Gia Định, Nguyễn Sáng ra Hà Nội theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Đây là nơi ông tiếp cận các phương pháp tạo hình hiện đại, đồng thời tìm hiểu sâu hơn những chất liệu truyền thống của Việt Nam.

Cách mạng Tháng Tám thành công khi Nguyễn Sáng vừa bước qua tuổi 22. Giống nhiều văn nghệ sĩ trẻ thời ấy, ông không đứng ngoài những thay đổi lớn lao của đất nước. Hội họa đối với ông không chỉ dùng để diễn tả vẻ đẹp mà còn có thể tham gia vào việc kiến tạo diện mạo của quốc gia mới.

Năm 1946, Bưu chính cách mạng chuẩn bị phát hành một bộ tem chính thức. Mẫu tem phải đáp ứng nhiều yêu cầu cùng lúc.

Trước hết, trên tem phải có quốc hiệu “Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”. Đây là điều khẳng định con tem thuộc về một nhà nước độc lập, không còn là sản phẩm của bộ máy thuộc địa Đông Dương.

Bộ tem cũng phải mang chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh – người đọc Tuyên ngôn Độc lập và đứng đầu Chính phủ của nước Việt Nam mới.

Nhưng vẽ chân dung trên tem không giống vẽ một bức tranh thông thường.

Diện tích con tem rất nhỏ. Nếu đưa vào quá nhiều chi tiết, hình ảnh sẽ trở nên rối và khó in. Nếu lược bỏ quá mức, chân dung có thể mất đi đặc điểm của nhân vật. Trong khi đó, điều kiện kỹ thuật và vật liệu in của đất nước lúc ấy còn rất hạn chế.

Nguyễn Sáng phải tìm cách thể hiện hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa chính xác, vừa giản dị và vẫn giữ được thần thái.

Trong mẫu vẽ cuối cùng, Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện lên với gương mặt điềm tĩnh, vầng trán cao và ánh nhìn cương nghị. Chân dung không cầu kỳ nhưng toát lên phong thái gần gũi của một vị lãnh tụ vừa cùng nhân dân giành lại nền độc lập.

Hai bên chân dung là những ngôi sao được xếp theo chiều dọc. Phía trên và phía dưới có quốc hiệu cùng mệnh giá của con tem. Bố cục rõ ràng, cô đọng, phù hợp với kỹ thuật in một màu lúc bấy giờ.

Từ một mẫu vẽ thống nhất, bộ tem được in thành năm mẫu có màu sắc và mệnh giá khác nhau. Các màu được sử dụng gồm xanh lá mạ, đỏ, vàng, lam và tím. Trong đó, hai mẫu có thêm phần phụ thu “cứu quốc”, nhằm đóng góp cho những nhiệm vụ cấp bách của đất nước.

Ngày 27 tháng 8 năm 1946, Chủ tịch Chính phủ ký Sắc lệnh số 172 cho phép phát hành bộ tem.

Ngày 2 tháng 9 năm 1946, đúng dịp kỷ niệm một năm ngày thành lập nước, bộ tem chính thức được đưa vào sử dụng.

Từ giây phút ấy, những bức thư gửi đi không còn phải mang nguyên vẹn con tem “Indochine”. Trên góc mỗi phong bì là dòng chữ “Việt Nam Dân chủ Cộng hòa” cùng chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Có những con tem theo thư của người dân từ thành thị về nông thôn. Có con tem đi cùng công văn giữa các cơ quan của chính quyền mới. Có những bức thư vượt qua biên giới, mang tên Việt Nam đến với bạn bè ở những vùng đất xa xôi.

Mỗi con tem như một lời tuyên bố thầm lặng: đất nước này có tên gọi, có Chính phủ và có chủ quyền của mình.

Bởi vậy, công việc của Nguyễn Sáng không chỉ là thiết kế một sản phẩm bưu chính. Ông đã dùng ngôn ngữ tạo hình để góp phần xây dựng biểu tượng quốc gia trong những ngày đầu lập nước.

Con tem còn mang một ý nghĩa đặc biệt đối với người dân.

Trong nhiều thế kỷ, hình ảnh trên tiền, tem và các văn bản quan trọng thường thuộc về vua chúa hoặc bộ máy cai trị ngoại bang. Giờ đây, trên con tem của nước Việt Nam mới là chân dung một vị Chủ tịch mặc trang phục giản dị, đại diện cho chính quyền của nhân dân.

Thành công của bộ tem cho thấy tài năng đặc biệt của Nguyễn Sáng: ông có thể tạo nên một hình ảnh vừa có giá trị mỹ thuật, vừa truyền tải được nội dung lịch sử và chính trị rõ ràng.

Cuối năm 1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Nguyễn Sáng rời Hà Nội, lên chiến khu Việt Bắc và tiếp tục dùng hội họa phục vụ kháng chiến. Ông sống cùng cán bộ, bộ đội và người dân, chứng kiến những gian khổ của cuộc chiến đấu bảo vệ nền độc lập.

Trong núi rừng Việt Bắc, điều kiện sáng tác vô cùng thiếu thốn. Họa sĩ không phải lúc nào cũng có sơn, vải hay giấy tốt. Tuy vậy, Nguyễn Sáng vẫn ký họa chân dung bộ đội, dân công và những cảnh sinh hoạt của kháng chiến.

Năm 1948, ông tiếp tục thiết kế một bộ tem mang chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bộ tem được in tại nhà in Trung ương ở Việt Bắc trong điều kiện chiến tranh.

Sau này, những năm tháng sống giữa bộ đội trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Sáng. Ông đặc biệt thành công với sơn mài – chất liệu truyền thống được ông sử dụng bằng một ngôn ngữ hội họa mạnh mẽ và hiện đại.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ”, sáng tác năm 1963. Bức tranh không miêu tả giờ phút chiến thắng ồn ào, mà tập trung vào một lễ kết nạp Đảng giản dị giữa những người lính ngay tại chiến trường.

Những hình thể chắc khỏe, đường nét cô đọng và gam màu sâu tạo nên không khí trang nghiêm. Bên cạnh người chiến sĩ được kết nạp còn có đồng đội và thương binh. Bức tranh vừa mang vẻ hùng tráng, vừa thể hiện tình đồng chí và niềm tin của con người giữa chiến tranh.

Nguyễn Sáng còn sáng tác nhiều tác phẩm về người lính, nhân dân và cuộc sống Việt Nam. Ông sử dụng thành thạo nhiều chất liệu như sơn dầu, sơn mài, lụa và khắc gỗ. Cùng Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên và Bùi Xuân Phái, ông được giới mỹ thuật xếp vào nhóm bốn danh họa tiêu biểu thường được gọi bằng bốn chữ: Nghiêm – Liên – Sáng – Phái.

Nhưng giữa những tác phẩm hội họa có kích thước lớn, bộ tem năm 1946 vẫn giữ một vị trí rất riêng trong sự nghiệp của Nguyễn Sáng.

Nó là một trong những sáng tác nhỏ nhất của ông về kích thước, nhưng lại có hành trình rộng lớn nhất. Những bức tranh thường được lưu giữ trong bảo tàng hoặc bộ sưu tập, còn con tem có thể đi đến bất kỳ nơi đâu cùng một bức thư.

Nguyễn Sáng qua đời ngày 16 tháng 12 năm 1988 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 65 tuổi. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Năm 2023, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Nguyễn Sáng, ngành bưu chính Việt Nam lại phát hành một bộ tem vinh danh ông.

Người họa sĩ từng vẽ con tem đầu tiên của nước Việt Nam độc lập giờ đây trở thành nhân vật trên một con tem của hậu thế.

Đó là một sự tiếp nối đầy ý nghĩa.

Năm 1946, Nguyễn Sáng dùng tài năng để đưa chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh và quốc hiệu Việt Nam đi khắp nơi. Gần tám thập niên sau, chính hình ảnh người họa sĩ lại tiếp tục hành trình ấy, nhắc các thế hệ về một thời đất nước phải gây dựng từng biểu tượng của nền độc lập từ những điều nhỏ bé nhất.

Một con tem có thể chỉ rộng vài centimét. Nhưng khi trên đó hiện diện quốc hiệu, chân dung vị Chủ tịch và tài năng của người nghệ sĩ Việt Nam, nó trở thành một phần của lịch sử.

Nguyễn Sáng đã vẽ nên “tấm căn cước” nhỏ bé ấy cho Tổ quốc khi ông mới 23 tuổi.

Và từ ngày Quốc khánh năm 1946, những cánh thư mang hai chữ Việt Nam đã bắt đầu bay đi.