Nguyễn Sinh Khiêm – Người anh cả một đời nặng lòng với nước, với dân

Trong gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nguyễn Sinh Khiêm – thường được bà con gọi thân mật là “cậu cả Khiêm” – là người anh cả đã cùng em trai Nguyễn Sinh Cung trải qua những năm tháng tuổi thơ nhiều thiếu thốn. Nếu Hồ Chí Minh sau này trở thành người tìm đường cứu nước, thì người anh trai Nguyễn Sinh Khiêm cũng dành phần lớn cuộc đời mình cho lòng yêu nước, thương dân, chống lại chế độ thực dân phong kiến và giúp đỡ những người nghèo khổ.

Nguyễn Sinh Khiêm sinh năm 1888 tại làng Hoàng Trù, Nam Đàn, Nghệ An. Khi về Làng Sen sinh sống, cha ông là cụ Nguyễn Sinh Sắc đặt tên mới cho hai người con trai là Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành, với mong muốn các con sau này thành đạt. Từ nhỏ, Nguyễn Sinh Khiêm đã được nuôi dưỡng trong một gia đình có truyền thống yêu nước, hiếu học và giàu lòng thương người. Ông có vốn Hán học uyên thâm, am hiểu văn học dân gian, địa lý và đặc biệt có kiến thức về y học cổ truyền.

Những năm tháng theo cha đi nhiều nơi giúp Nguyễn Sinh Khiêm tận mắt chứng kiến cuộc sống cơ cực của người dân dưới ách thống trị của thực dân Pháp và chế độ phong kiến. Những điều mắt thấy tai nghe dần hun đúc trong ông tinh thần yêu nước và ý thức muốn làm điều gì đó cho đồng bào. Năm 1908, ông cùng em trai Nguyễn Tất Thành tham gia phong trào chống thuế ở Trung Kỳ. Vì hoạt động này, hai anh em bị khiển trách và phải thôi học ở Trường Quốc học Huế.

Trở về quê, Nguyễn Sinh Khiêm tiếp tục cùng chị gái Nguyễn Thị Thanh tham gia các hoạt động yêu nước. Năm 1910, khi được yêu cầu sưu tầm, biên soạn ca dao, tục ngữ, dân ca Nghệ Tĩnh, ông đã khéo léo đưa vào những nội dung thể hiện tinh thần phản kháng chế độ thực dân, phong kiến. Hai năm sau, ông gửi bản điều trần tới Toàn quyền Đông Dương Albert Sarraut, đề nghị mở rộng quyền tự do dân chủ, giảm thuế và phát triển việc học hành.

Năm 1913, được nhân dân tín nhiệm bầu vào Hội đồng Hương chức của làng, Nguyễn Sinh Khiêm tìm cách thực hiện những việc có ích cho dân. Ông chống mê tín dị đoan, rượu chè, cờ bạc, khuyến khích mở mang dân trí và vận động thu hồi 36 mẫu ruộng để chia cho dân nghèo. Đồng thời, ông bí mật tham gia các tổ chức yêu nước chống Pháp. Hoạt động bị phát giác, ông bị bắt ngày 1-4-1914 và bị kết án tù khổ sai. Sau một lần vượt ngục không thành, án của ông bị tăng lên 9 năm và ông bị đày vào Ba Ngòi, Nha Trang.

Sau những năm tháng tù đày, Nguyễn Sinh Khiêm được đưa về Huế quản thúc. Không có cuộc sống tự do, ông vẫn tìm cách giúp đỡ nhân dân. Ông làm nghề bốc thuốc chữa bệnh và mở lớp dạy chữ Hán cho con em lao động. Người dân nghèo tìm đến, ông sẵn lòng giúp đỡ, nhiều khi nhường cả phần ăn của mình cho những người khó khăn. Với ông, yêu nước không chỉ là đấu tranh chống kẻ thù mà còn là sống có nghĩa tình với đồng bào.

Nguyễn Sinh Khiêm tiếp tục hoạt động yêu nước, nhiều lần đấu tranh với những kẻ tay sai. Bị theo dõi và hạn chế các mối quan hệ, cuộc sống của ông càng trở nên khó khăn. Nhưng sự cương trực và tinh thần không chịu khuất phục vẫn không thay đổi. Sau này trở về quê, ông tiếp tục dạy học, dạy võ, tham gia các hoạt động văn nghệ có nội dung yêu nước và tìm cách khơi dậy tinh thần yêu quê hương trong thế hệ trẻ.

Một trong những việc khiến người đời sau xúc động là việc ông tìm nơi an nghỉ mới cho mẹ – cụ Hoàng Thị Loan. Năm 1942, ông tìm được vị trí trên núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ để đưa hài cốt mẹ lên an nghỉ. Người con trai ấy, sau bao năm sống xa quê và chịu nhiều khổ cực, vẫn luôn đau đáu với người mẹ đã mất từ khi các con còn nhỏ.

Năm 1946, sau hơn ba mươi năm xa cách, Nguyễn Sinh Khiêm mới có dịp ra Hà Nội gặp em trai. Biết em mình lúc ấy đã là Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông sợ người em không nhận ra mình nên nhờ một chú cảnh vệ chuyển vào một mảnh giấy nhỏ chỉ có ba chữ: “Đạt thăm Thành.” Nhận được mảnh giấy, Bác Hồ vô cùng xúc động. Hai anh em gặp nhau hơn một giờ đồng hồ. Đó cũng là lần đầu tiên và lần cuối cùng họ được gặp nhau sau hơn ba thập kỷ xa cách.

Cuối năm 1950, Nguyễn Sinh Khiêm lâm bệnh nặng rồi qua đời ở quê nhà, hưởng thọ 62 tuổi. Khi ấy, Hồ Chí Minh đang cùng Trung ương tập trung chỉ đạo Chiến dịch Biên giới, không thể về chịu tang anh. Từ Việt Bắc, Bác gửi về lời nhắn đầy đau xót: “Vì việc nước nặng nhiều, đường sá xa cách, lúc anh đau yếu tôi không thể trông nom, lúc anh tạ thế tôi không thể lo liệu.” Và Bác tự nhận mình có lỗi với anh, xin bà con lượng thứ cho một người con đã phải “hy sinh tình nhà vì phải lo việc nước”.

Câu chuyện về Nguyễn Sinh Khiêm vì thế không chỉ là câu chuyện về người anh của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đó còn là câu chuyện về một người yêu nước sống trong âm thầm, từng chịu tù đày nhưng không từ bỏ lý tưởng; một người thầy thuốc tận tâm, một người thầy hết lòng với học trò và một con người sống thanh bạch, cương trực, giàu tình nghĩa. “Cậu cả Khiêm” không để lại cho đời những danh vọng riêng, nhưng để lại một nhân cách đáng kính – một cuộc đời nặng lòng với quê hương, với nhân dân và với đất nước.:::