Nguyễn Sơn Hà – từ hộp sơn Việt đến những nồi cơm cứu đói

Năm 1945, nạn đói khủng khiếp tràn qua miền Bắc. Tại Hải Phòng, từng đoàn người đói lả dạt về các con phố, trong đó có phố Lạch Tray – nơi đặt cơ sở sản xuất và nhà ở của gia đình doanh nhân Nguyễn Sơn Hà.

Trước cảnh trẻ nhỏ mất cha mẹ, người nghèo không còn gì để ăn, Nguyễn Sơn Hà không đóng cửa nhà máy để bảo toàn tài sản. Ông cùng gia đình tổ chức cứu tế, đem lương thực giúp người đói và lập Trường Dục Anh tại số 46 phố Lạch Tray để nuôi dạy trẻ mồ côi. Tài liệu của thành phố Hải Phòng cho biết ngôi trường đã cưu mang khoảng 400 em nhỏ.

Ít ai biết rằng người đứng ra làm những việc ấy từng có một tuổi thơ nghèo khó.

Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894 tại Hà Nội, nguyên quán ở làng Phượng Cách, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây. Cha mất sớm, hoàn cảnh gia đình khó khăn khiến ông phải đi làm khi tuổi còn trẻ. Đến Hải Phòng, ông xin làm việc cho hãng sơn Sauvage Cottu của người Pháp.

Công việc ban đầu của ông là kế toán, không phải người pha chế sơn. Tuy nhiên, thay vì chỉ ghi chép những con số, người thanh niên ấy âm thầm quan sát cách vận hành nhà máy, học tiếng Pháp và tìm đọc các tài liệu về hóa học. Những lúc có thể, ông hỏi kinh nghiệm của công nhân và tìm hiểu từng loại nguyên liệu dùng để sản xuất sơn.

Năm 22 tuổi, Nguyễn Sơn Hà rời hãng của người Pháp để bắt đầu tự thử nghiệm. Không có phòng thí nghiệm hiện đại, vốn liếng cũng ít, ông phải làm đi làm lại nhiều lần. Có những mẻ sơn không đạt độ bóng, có loại lâu khô hoặc nhanh bong. Nhưng mỗi lần thất bại lại giúp ông tìm ra một điều cần sửa đổi.

Cuối cùng, Nguyễn Sơn Hà chế tạo thành công loại sơn mang nhãn hiệu Résistanco, tên gọi mang ý nghĩa bền chắc. Khoảng năm 1920, ông mở hãng sơn GEKCO tại Hải Phòng. Từ một người làm thuê, ông trở thành chủ một cơ sở sản xuất có khả năng cạnh tranh với chính những hãng sơn ngoại quốc mà mình từng phục vụ.

Đó không đơn thuần là một thành công trong kinh doanh. Trong hoàn cảnh nền công nghiệp bản xứ bị thực dân kìm hãm, một hộp sơn do người Việt tự sản xuất còn là lời khẳng định rằng người Việt có thể học hỏi, sáng tạo và làm chủ kỹ thuật hiện đại.

Chính quyền thực dân và các đối thủ người Pháp tìm nhiều cách gây khó khăn cho cơ sở của ông. Họ gây sức ép, phạt vạ và buộc nhà máy phải di chuyển. Nguyễn Sơn Hà vẫn kiên trì giữ nghề. Ông đặt chất lượng và chữ tín lên hàng đầu, đồng thời tìm cách giảm sự lệ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

Ông mua đất trồng cây chẩu để lấy dầu, ký hợp đồng mua dầu thông trong nước, tìm đá màu và các loại đất sét ở Sơn Tây, Hải Dương, Quảng Ninh và Thanh Hóa. Việc sử dụng nguyên liệu bản địa vừa giúp hạ giá thành sản phẩm, vừa tạo thêm công ăn việc làm cho người Việt. Sơn Résistanco dần có chỗ đứng trên thị trường và được đưa tới nhiều địa phương trong nước cũng như một số thị trường ở Đông Dương.

Nhưng sự nghiệp của Nguyễn Sơn Hà không chỉ có những hộp sơn.

Ông và vợ tham gia nhiều hoạt động xã hội, từ cứu tế đến mở trường. Với cương vị đứng đầu Hội Truyền bá Quốc ngữ Hải Phòng, ông góp phần tổ chức các lớp dạy chữ cho người nghèo. Ông hiểu rằng một dân tộc muốn tự chủ không chỉ cần có sản phẩm của mình mà còn phải có những người dân biết đọc, biết viết và có tri thức.

Sau cuộc đảo chính Pháp tháng 3 năm 1945, Nguyễn Sơn Hà được mời giữ chức Phó thị trưởng Hải Phòng. Ông đã tận dụng vị trí hợp pháp ấy để tổ chức cứu đói. Trong lúc nhiều người tìm cách tích trữ tài sản, gia đình ông lại mở kho lương thực và chăm sóc những đứa trẻ bị nạn đói cướp mất người thân.

Cách mạng Tháng Tám thành công, đất nước giành được độc lập nhưng chính quyền mới gần như không có ngân khố. Khi Chính phủ phát động Quỹ Độc lập và Tuần lễ vàng, Nguyễn Sơn Hà cùng gia đình đóng góp 105 lạng vàng, đồng thời hiến ruộng và ủng hộ thêm nhiều tiền của cho cách mạng.

Số vàng ấy là kết quả của hàng chục năm lao động và gây dựng cơ nghiệp. Trao nó cho Chính phủ non trẻ cũng có nghĩa là ông đặt tương lai của đất nước cao hơn sự an toàn của gia đình mình.

Không chỉ đóng góp tài sản, các thành viên trong gia đình Nguyễn Sơn Hà còn trực tiếp tham gia bảo vệ chính quyền cách mạng. Ông được nhân dân tín nhiệm bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I và tiếp tục đảm nhiệm vai trò đại biểu đến khóa V. Người con trai cả Nguyễn Sơn Lâm trở thành chỉ huy lực lượng tự vệ. Tháng 11 năm 1946, Nguyễn Sơn Lâm hy sinh khi chiến đấu chống quân Pháp đánh chiếm Hải Phòng.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Nguyễn Sơn Hà bỏ lại cơ nghiệp ở thành phố để cùng gia đình lên chiến khu Việt Bắc. Tại đây, kiến thức kỹ thuật từng giúp ông tạo ra sơn Résistanco lại được sử dụng để phục vụ kháng chiến. Ông nghiên cứu làm áo mưa bằng vải sơn, giấy than, mực in, băng dính cách điện và một số vật dụng cần thiết cho bộ đội.

Như vậy, nhà máy của ông có thể bị mất, việc kinh doanh có thể phải dừng lại, nhưng khả năng sáng tạo và lòng yêu nước thì không thế lực nào có thể tước đoạt.

Sau khi hòa bình được lập lại ở miền Bắc, Nguyễn Sơn Hà tiếp tục tham gia phục hồi sản xuất, phổ biến kiến thức kỹ thuật và đóng góp ý kiến về phát triển kinh tế trên diễn đàn Quốc hội. Ông qua đời năm 1980 tại Hải Phòng, thành phố đã chứng kiến gần như toàn bộ hành trình lập nghiệp và phụng sự đất nước của mình.

Người ta thường dùng sơn để bảo vệ một công trình trước mưa nắng và làm cho cuộc sống có thêm màu sắc. Nguyễn Sơn Hà cũng để lại cho lịch sử một “lớp sơn” đặc biệt như thế: được tạo nên từ ý chí tự học, lòng tự tôn dân tộc, chữ tín của người kinh doanh và trách nhiệm với đồng bào.

Giữa nạn đói, ông dùng tài sản để cứu người. Khi nền độc lập cần được bảo vệ, ông trao vàng, ruộng đất và cả cơ nghiệp cho đất nước. Trong kháng chiến, ông biến kiến thức của một nhà công nghệ thành những vật dụng phục vụ người lính.

Bởi vậy, di sản lớn nhất của Nguyễn Sơn Hà không chỉ là một thương hiệu sơn Việt. Đó còn là câu chuyện về một doanh nhân đã làm giàu bằng tài năng, nhưng lựa chọn trở nên đáng kính bằng cách đặt lợi ích của dân tộc lên trên tài sản của chính mình.