Nguyễn Sơn – người đi 23 chuyến trên tuyến biển bí mật

rong Đoàn tàu không số, Nguyễn Sơn là một trong những người có số lần vượt biển nhiều nhất: 23 chuyến. Ông đi từ một thanh niên ven biển Phước Hải tham gia phong trào cách mạng đến người thủy thủ, người chỉ huy dày dạn kinh nghiệm, thực hiện cả nhiệm vụ chở vũ khí lẫn đưa đón cán bộ cấp cao.

Hai mươi ba chuyến không chỉ là một con số. Mỗi chuyến là nhiều ngày sống giữa sóng gió, không được để lộ thân phận, phải tự xử lý mọi tình huống và luôn chuẩn bị phương án cuối cùng: nếu không thể thoát, phải hủy tàu để bảo vệ bí mật tuyến đường.

Nguyễn Sơn sinh năm 1940, quê tại thị trấn Phước Hải, huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Lớn lên bên biển, ông sớm quen với con nước, luồng lạch và nghề đi biển của người dân địa phương.

Năm 19 tuổi, Nguyễn Sơn tham gia tổ chức thanh niên xã, xây dựng phong trào và vận động nhân dân chống Mỹ. Công việc ban đầu của ông gắn với chính quê hương, nhưng yêu cầu của cuộc đấu tranh nhanh chóng đưa người thanh niên ra một hành trình xa hơn.

Năm 1961, ông nhận nhiệm vụ vượt biển ra miền Bắc để báo cáo tình hình và góp phần mở đường đưa vũ khí về Nam. Những chuyến đi từ các tỉnh ven biển Nam Bộ ra Bắc khi ấy được thực hiện bằng thuyền gỗ nhỏ, trang bị hạn chế, chưa có tuyến hành trình hoàn chỉnh.

Người đi biển phải dựa vào kinh nghiệm, hướng gió, dòng chảy và quan sát thiên nhiên. Họ vừa tránh bão, vừa tránh tàu tuần tra, đồng thời giữ cho con thuyền ngụy trang giống phương tiện đánh cá bình thường.

Nguyễn Sơn cùng đồng đội hoàn thành chuyến ra Bắc. Sau đó, ông được biên chế về Đoàn 759, lực lượng vận tải quân sự chiến lược trên biển, tiền thân của Đoàn 125 và Lữ đoàn 125 Hải quân.

Từ đây, kinh nghiệm của người con Phước Hải được đặt vào một nhiệm vụ có quy mô lớn hơn. Những con tàu không số chở hàng chục tấn vũ khí từ miền Bắc vào các bến bí mật ở miền Nam. Tên tàu, số hiệu, bến đi và bến đến đều phải được giữ kín.

Tàu hoạt động độc lập trên biển trong nhiều ngày. Mỗi người không chỉ làm đúng chức trách của mình mà còn phải hiểu công việc của đồng đội để hỗ trợ khi cần. Người chỉ huy cần biết hàng hải, kỹ thuật, ngụy trang, tâm lý chiến và khả năng quyết định nhanh.

Một thử thách đặc biệt của Nguyễn Sơn diễn ra trong chuyến Tàu 41 khởi hành ngày 26 tháng 9 năm 1963, đưa vũ khí vào bến Lộc An, Bà Rịa - Vũng Tàu. Đây là chuyến mở đường cho chiến trường Khu 7, nơi lực lượng vũ trang đang rất cần súng đạn.

Khi tàu chuẩn bị tiếp cận bến, đối phương tổ chức càn quét khu vực Lộc An. Tình hình trên bờ thay đổi khiến phương án tiếp nhận hàng đứng trước nguy cơ thất bại. Con tàu lại mắc cạn trong lúc trời sắp sáng, ngay gần khu vực có đồn đối phương.

Chỉ huy bến lo tàu đã bị phát hiện nên yêu cầu lực lượng di tản vào bờ và chuẩn bị hủy tàu. Đây là phương án cần thiết để bảo vệ bí mật, nhưng nếu thực hiện thì toàn bộ phương tiện cùng số vũ khí chưa dỡ sẽ mất.

Dựa vào kinh nghiệm quan sát, Nguyễn Sơn nhận định đối phương mới nghi ngờ, chưa xác định được bản chất con tàu. Ông xin được “tùy cơ ứng biến”, chờ diễn biến thực tế trước khi kích nổ khối bộc phá.

Tàu được ngụy trang như một phương tiện đánh cá mắc cạn. Những người ở lại phải hành động tự nhiên trước sự theo dõi từ bờ và trên không. Chỉ một cử chỉ hoảng hốt hoặc một dấu hiệu quân sự lộ ra cũng có thể khiến đối phương ập đến kiểm tra.

Suốt thời gian chờ thủy triều, Tàu 41 nằm im ở vị trí nguy hiểm. Kíp nổ đã được chuẩn bị để hủy tàu nếu vòng vây khép lại. Sự bình tĩnh lúc ấy quan trọng không kém vũ khí: người trên tàu phải giữ vững phán đoán dù từ bến liên tục phát tín hiệu lo ngại.

Khi nước lên, tàu nổi dần. Nguyễn Sơn cùng đồng đội nhanh chóng cho tàu thoát khỏi bãi cạn, hòa vào các phương tiện đánh cá rồi đưa tàu vào sông Ray. Số hàng được bốc dỡ an toàn, chuyến mở bến hoàn thành.

Vũ khí từ bến Lộc An sau đó được lực lượng tại chỗ chuyển đến các đơn vị chiến đấu. Nguồn chi viện bằng đường biển góp phần tăng sức mạnh cho chiến trường Khu 7, trong đó có các hoạt động tiến tới Chiến dịch Bình Giã.

Bài học lớn của tình huống này là khả năng phân biệt giữa nghi ngờ và phát hiện thực sự. Nếu quá chậm, con tàu có thể rơi vào tay đối phương; nếu quá sớm, ta sẽ tự phá hủy một phương tiện quý và đánh mất chuyến hàng. Người chỉ huy phải chịu trách nhiệm với quyết định trong khoảng thời gian rất ngắn.

Sau chuyến Lộc An, Nguyễn Sơn tiếp tục tham gia nhiều chuyến vận tải khác. Từ thủy thủ, ông trưởng thành qua thực tế để đảm nhiệm các vị trí chỉ huy. Tổng cộng 23 lần đi biển khiến ông trở thành một trong những thành viên giàu kinh nghiệm nhất của Đoàn tàu không số.

Những chuyến đi không giống nhau. Có chuyến hướng vào bến có rừng đước che chở, có chuyến phải tiếp cận bãi ngang sóng lớn. Có lúc tàu mang vũ khí, có lúc thực hiện nhiệm vụ đưa đón cán bộ. Mỗi loại nhiệm vụ đặt ra yêu cầu bảo mật và phương án xử trí riêng.

Trong số các nhiệm vụ đặc biệt, Nguyễn Sơn từng đưa đồng chí Võ Văn Kiệt, khi đó là Bí thư Khu ủy Khu 9, từ căn cứ A2 tại Hậu Thủy trên đảo Hải Nam, Trung Quốc, về Cà Mau an toàn.

Đưa một cán bộ cấp cao qua biển không chỉ là vận chuyển hành khách. Nếu tàu bị phát hiện, tổn thất có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự chỉ đạo chiến trường. Hải trình, ngụy trang, thời điểm cập bến và mọi phương án dự phòng đều phải được chuẩn bị rất chặt chẽ.

Ông cũng thực hiện nhiệm vụ đưa đồng chí Lê Đức Anh, khi đó là Tư lệnh Quân khu 9, từ Cà Mau ra miền Bắc. Tuyến đi ngược hướng các chuyến chở vũ khí nhưng mức độ nguy hiểm không giảm. Tàu vẫn phải vượt hệ thống kiểm soát nhiều tầng trên biển và bảo đảm tuyệt đối bí mật danh tính người được đưa đi.

Những nhiệm vụ ấy cho thấy cấp trên tin cậy kinh nghiệm cùng bản lĩnh của Nguyễn Sơn. Hai mươi ba chuyến giúp ông tích lũy hiểu biết về thời tiết, dòng chảy, luồng vào bến và cách đối phương bố trí tuần tra trên nhiều vùng biển.

Kinh nghiệm không làm mất đi sự thận trọng. Trên biển, tình hình thay đổi từng giờ. Một cơn gió mùa có thể làm hải trình chậm nhiều ngày; một máy bay trinh sát xuất hiện bất ngờ có thể buộc tàu đổi hướng; một tín hiệu sai ở bến có thể dẫn tàu vào khu vực phục kích.

Người đi nhiều chuyến càng hiểu rõ rằng không có hành trình nào chắc chắn. Vì vậy, trước khi xuất phát, thủy thủ đoàn phải chuẩn bị cả tình huống thành công lẫn phương án hủy tàu, tiêu hủy tài liệu và bảo vệ con người khi bị bao vây.

Nguyễn Sơn sống trong kỷ luật ấy suốt nhiều năm. Tàu không số không có tên công khai để người dân biết đến, còn người trên tàu cũng không thể kể với gia đình mình đi đâu. Chiến công được giữ trong hồ sơ đơn vị và ký ức đồng đội.

Trên mỗi chuyến, sự đoàn kết là điều kiện sống còn. Thuyền trưởng có thể quyết định hướng cơ động, nhưng quyết định chỉ thành hiện thực khi hàng hải, máy trưởng, báo vụ, pháo thủ và thủy thủ cùng phối hợp. Trong tình huống mắc cạn, từng người phải hiểu vai trò của mình, giữ bí mật và sẵn sàng rút đúng thời điểm.

Tại Lộc An, Nguyễn Sơn chứng kiến sức mạnh của nhân dân tại bến. Lực lượng địa phương bốc dỡ, cất giấu rồi vận chuyển vũ khí qua vùng bị kiểm soát. Nếu không có mạng lưới trên bờ, con tàu dù vượt biển thành công cũng không thể hoàn thành nhiệm vụ.

Những lần trở lại bến cũ sau chiến tranh, ông cùng đồng đội nhớ đến các gia đình đã nuôi giấu và bảo vệ thủy thủ. Nhiều người dân mất nhà cửa, ghe thuyền, thậm chí hy sinh vì giữ bí mật con đường chi viện.

Sau năm 1975, Nguyễn Sơn công tác tại Trung đoàn 962, Quân khu 9. Đây là đơn vị gắn với hệ thống bến và lực lượng tiếp nhận hàng ở vùng Cà Mau, nơi ông từng nhiều lần đến trong những năm chiến tranh.

Năm 1983, ông chuyển ngành, làm Giám đốc Đoàn tàu Quốc doanh Đồng Nai. Kinh nghiệm đi biển và tổ chức con người trong quân đội tiếp tục được vận dụng vào công việc vận tải thời bình.

Đến năm 1992, Nguyễn Sơn nghỉ hưu nhưng vẫn tham gia công tác xã hội tại địa phương. Ông cùng cựu chiến binh gặp gỡ, kể chuyện truyền thống và giúp thế hệ trẻ hiểu về một tuyến đường mà trong nhiều năm không thể công khai nhắc đến.

Tháng 12 năm 2015, Nguyễn Sơn được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sự ghi nhận đến sau nhiều thập niên, khi hồ sơ cùng lời kể của đồng đội làm rõ những đóng góp qua 23 chuyến tàu.

Danh hiệu ấy không chỉ gắn với một tình huống cứu Tàu 41. Nó ghi nhận cả quá trình dài: từ chuyến vượt biển ra Bắc năm 1961, các chuyến chở vũ khí về Nam, nhiệm vụ đưa đón cán bộ và sự bền bỉ giữ bí mật trong suốt chiến tranh.

Con số 23 đặc biệt bởi mỗi chuyến tàu không số đều có thể là chuyến cuối cùng. Nhiều đồng đội của Nguyễn Sơn đã hy sinh giữa biển hoặc tại các bến. Việc một người trở lại và tiếp tục lên đường nhiều lần thể hiện ý chí cùng tinh thần trách nhiệm rất lớn.

Câu chuyện của ông cũng cho thấy lòng dũng cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng nổ súng. Tại Lộc An, dũng cảm là kiên nhẫn chờ nước lên khi khối bộc phá đã cài sẵn, tin vào phán đoán và giữ vẻ bình thường dưới sự quan sát của đối phương.

Trong những chuyến đưa cán bộ, dũng cảm là giữ bình tĩnh khi đang mang trên tàu một nhiệm vụ có tầm quan trọng đặc biệt. Mọi người phải bảo vệ không chỉ con tàu mà cả sự liên tục của công tác chỉ đạo chiến trường.

Nguyễn Sơn đi qua chiến tranh bằng kinh nghiệm của người dân biển, kỷ luật của người lính và sự quyết đoán của người chỉ huy. Ba phẩm chất ấy kết hợp giúp ông xử lý những tình huống mà không sách vở nào có thể dự liệu hết.

Ngày nay, bến Lộc An đã trở thành di tích lịch sử. Người đến thăm có thể nhìn mặt biển yên bình nhưng khó hình dung một con tàu từng mắc cạn dưới chân đồn đối phương, mang theo vũ khí cùng khối bộc phá, chờ từng giờ để quyết định giữ hay hủy.

Tên Nguyễn Sơn gắn với khoảnh khắc ấy và với 22 chuyến đi khác. Mỗi chuyến góp một phần vào con đường vận tải trên biển, đưa vũ khí, con người và mệnh lệnh chiến lược vượt qua sự kiểm soát của đối phương.

Từ thanh niên Phước Hải tuổi 19 đến người Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Nguyễn Sơn đã dành phần lớn tuổi trẻ cho những hải trình không mang số hiệu. Câu chuyện của ông nhắc rằng huyền thoại được tạo nên không chỉ bởi một trận đánh, mà còn bởi sự bền bỉ lặp lại nhiệm vụ nguy hiểm hết lần này đến lần khác.