Nguyễn Sông Thao — người tiểu đoàn trưởng hy sinh khi chưa một lần gặp con

Trong những lá thư Nguyễn Sông Thao gửi về Nghệ An, ông thường hẹn với vợ rằng đánh xong trận sẽ trở về. Nhưng người tiểu đoàn trưởng hy sinh ngày 18-7-1978 khi mới 28 tuổi, chưa một lần được bế con trai và cũng chưa nghe tiếng con gọi cha. Cuộc đời quân ngũ của ông đi qua hai chặng chiến tranh nối tiếp nhau: từ những trận cuối kháng chiến chống Mỹ, Chiến dịch Hồ Chí Minh đến cuộc chiến bảo vệ biên giới Tây Nam. Phía sau các mốc chiến dịch là câu chuyện của người vợ Hồ Thị Hoài Thu ở vậy gần nửa thế kỷ, nuôi con bằng ký ức và những lá thư còn lại.

Nguyễn Sông Thao quê xã Long Sơn, huyện Anh Sơn, nay là xã Yên Xuân, Nghệ An. Năm 1968, ông tình nguyện nhập ngũ, huấn luyện tại Quỳnh Lưu rồi được lựa chọn đào tạo cán bộ vì phẩm chất và năng lực nổi bật. Trong thời gian ấy, ông gặp Hồ Thị Hoài Thu, cô gái xã Quỳnh Đôi. Tình yêu thời chiến diễn ra qua những lần gặp ngắn và thư từ. Có lần ông nhắn cha xuống Quỳnh Đôi hỏi cưới, nếu không mình sẽ vượt tuyến vào Nam mà chưa kịp làm lễ. Cuối năm 1972, đám cưới giản dị được tổ chức trước khi hai người lại xa nhau.

Năm 1974, tốt nghiệp sĩ quan, Nguyễn Sông Thao được bổ nhiệm Trung đội trưởng Trung đội 2, Đại đội 2, Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 273, Sư đoàn 341. Đơn vị chiến đấu ở Dầu Tiếng, trên Đường 13 từ Bàu Bàng tới Chơn Thành, rồi tham gia các trận quanh Sài Gòn-Gia Định. Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, ông chỉ huy bộ đội đánh trên tuyến Trảng Bom-Bàu Cá và khu vực ngã ba về sau mang tên Sông Thao, cùng năm cánh quân tiến vào giải phóng Sài Gòn trưa 30-4-1975.

Cuối năm 1975, sau nhiều năm xa cách, ông được nghỉ phép về quê ăn Tết và sống bên vợ đúng một tháng. Khi trở lại đơn vị, Nguyễn Sông Thao không biết vợ đã mang thai. Người con trai Nguyễn Văn Trường sinh ra trong lúc cha tiếp tục công tác xa nhà. Tên Trường được người mẹ chọn với ý nghĩa cha Thao, con Trường sẽ nối khí phách người lính. Trong gia đình, đứa trẻ lớn lên qua những lá thư và lời kể, còn người cha trên biên giới chỉ biết con bằng tin báo từ hậu phương.

Năm 1978, tình hình biên giới Tây Nam căng thẳng. Ngày 15-6, Nguyễn Sông Thao trực tiếp chỉ huy đơn vị đánh vu hồi phía bắc Svay Rieng, giành thắng lợi rồi nhanh chóng xây dựng trận địa phòng ngự. Đánh vu hồi yêu cầu lực lượng cơ động vòng sang sườn hoặc phía sau, giữ bí mật tới thời điểm nổ súng và phối hợp với hướng chính. Sau chiến thắng, đơn vị không thể chủ quan vì đối phương có thể tập hợp phản kích, nên tiểu đoàn trưởng tiếp tục ở tuyến trước kiểm tra công sự và bố trí hỏa lực.

Đêm 17-7, khi nhận lệnh tiến công, ông trực tiếp đi đầu chỉ huy. Hỏa lực đối phương bất ngờ tập trung vào đội hình, làm nhiều cán bộ, chiến sĩ thương vong. Nguyễn Sông Thao bị thương và hy sinh sang ngày 18-7-1978. Việc người chỉ huy đi đầu giúp nắm tình hình và động viên đơn vị, nhưng cũng đặt ông vào nơi nguy hiểm nhất. Ông được tặng Huân chương Chiến công hạng Nhì, hạng Ba; ngày 20-12-1979 được truy tặng Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hài cốt ông nhiều năm nằm xa quê. Khi được tổ chức truy điệu và an táng tại Nghệ An, đồng đội Sư đoàn 341 nhắc lại một người chỉ huy bản lĩnh, quyết đoán nhưng dân chủ, gần gũi, mang khí chất xứ Nghệ. Người con trai đứng trước linh cữu nói mình chưa từng biết mặt cha và chỉ cảm nhận tình yêu qua thư. Lễ trở về vì thế không chỉ là nghi thức quân đội; nó nối một gia đình bị chiến tranh ngắt quãng với phần đời cụ thể của người chồng, người cha ở đơn vị.

Nguyễn Sông Thao sống chưa tới ba thập niên nhưng trải qua các mốc lớn: nhập ngũ năm 1968, cưới cuối năm 1972, làm sĩ quan năm 1974, vào Sài Gòn ngày 30-4-1975, chỉ huy trận Svay Rieng ngày 15-6-1978 và hy sinh ngày 18-7. Những con số ấy giúp câu chuyện không bị hòa tan vào mô típ chia ly. Điều còn lại là lựa chọn liên tục của một người chỉ huy: sau hòa bình năm 1975 vẫn ở lại đơn vị, từ chiến thắng lại lập tức xây phòng ngự, và trong trận cuối tiếp tục đi đầu. Lời hẹn trở về không thành, nhưng đồng đội cùng gia đình đã đưa tên ông trở lại quê hương.