Nguyễn Tạo – từ cuộc vượt ngục Hỏa Lò đến khu rừng quốc gia đầu tiên của Việt Nam

Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, có những con người đảm nhiệm nhiều công việc tưởng như rất khác nhau nhưng đều hướng đến một mục tiêu chung: bảo vệ đất nước và phục vụ nhân dân. Nguyễn Tạo là một trường hợp như vậy. Ông từng hoạt động cách mạng bí mật, trải qua nhà tù thực dân, công tác trong lực lượng công an rồi trở thành người lãnh đạo đầu tiên của ngành lâm nghiệp Việt Nam.

Nguyễn Tạo, bí danh Nguyễn Phú Đoàn, sinh ngày 11 tháng 11 năm 1905 tại làng Thái Yên, nay thuộc xã Đức Bình, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống yêu nước, năm 18 tuổi ông rời quê đi hoạt động cách mạng.

Từ năm 1927, Nguyễn Tạo lần lượt tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Tân Việt Cách mạng Đảng và An Nam Cộng sản Đảng. Năm 1930, ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương. Trong những năm tiếp theo, ông gây dựng cơ sở cách mạng tại nhiều địa phương như Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Thái Bình, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh.

Năm 1931, Nguyễn Tạo bị chính quyền thực dân bắt, kết án 20 năm tù và giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Nhưng nhà tù không thể dập tắt ý chí của người chiến sĩ cách mạng. Ông cùng Nguyễn Lương Bằng, Nguyễn Trọng Đàm, Bùi Xuân Mẫn và một số bạn tù tổ chức vượt khỏi Hỏa Lò.

Sau khi thoát khỏi nhà tù, Nguyễn Tạo trở về Thái Bình tiếp tục hoạt động. Tại đây, ông còn giúp người dân hai làng Thủy Bông và An Lạc di cư, khai phá vùng đất mới. Sau đó, ông vào Thanh Hóa xây dựng cơ sở cách mạng và một lần nữa bị thực dân Pháp bắt giam.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Tạo được giao nhiều trọng trách. Ông từng là Ủy viên Công an Nam Bộ, Giám đốc Công an Hà Nội, Trưởng Nha Điệp báo Công an Trung ương và thành viên Đảng đoàn Bộ Công an. Những nhiệm vụ ấy cho thấy ông là một trong những cán bộ tham gia xây dựng lực lượng bảo vệ chính quyền cách mạng trong giai đoạn đầu đầy thử thách.

Sau thời gian công tác trong ngành công an, Nguyễn Tạo được giao nhiệm vụ tại Bộ Nông Lâm, rồi trở thành Tổng cục trưởng đầu tiên của Tổng cục Lâm nghiệp. Đây là một bước chuyển lớn trong cuộc đời hoạt động của ông: từ bảo vệ chính quyền cách mạng sang bảo vệ một nguồn tài nguyên có ý nghĩa sống còn đối với đất nước.

Một dấu ấn nổi bật diễn ra năm 1962. Khi được báo cáo rằng khu vực nằm giữa ba tỉnh Hòa Bình, Ninh Bình và Thanh Hóa có hệ sinh thái rừng quý, Nguyễn Tạo đã trực tiếp đến khảo sát. Sau chuyến đi, ông đề nghị Chính phủ quy hoạch và bảo tồn khu vực này để phục vụ nghiên cứu khoa học.

Khu vực ấy chính là Cúc Phương. Ngày 7 tháng 7 năm 1962, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 72-TTg thành lập khu rừng cấm Cúc Phương, đánh dấu sự ra đời của khu rừng quốc gia đầu tiên ở Việt Nam. Sự kiện này mở đầu cho quá trình hình thành hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên của đất nước.

Nguyễn Tạo cũng sớm nhận thấy hậu quả nghiêm trọng của nạn phá rừng đối với môi trường và đời sống. Ông đề nghị thành lập lực lượng kiểm lâm làm nòng cốt trong việc bảo vệ rừng; đồng thời chỉ đạo khảo sát, xây dựng các đề án quy hoạch trồng và bảo vệ rừng. Năm 1965, ngành lâm nghiệp dưới sự chỉ đạo của ông tiếp tục vận động nhân dân hưởng ứng Tết trồng cây do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động.

Ông còn chủ trương xây dựng “làng lâm nghiệp”, gắn cuộc sống và sinh kế của người dân với việc trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng. Nhiều năm sau, tư tưởng này vẫn có điểm tương đồng với chính sách giao đất, giao rừng và phát triển nền lâm nghiệp dựa vào nhân dân.

Trong quá trình công tác, Nguyễn Tạo còn là đại biểu Quốc hội các khóa I, II, IV và V; từng giữ chức Thứ trưởng Bộ Nông Lâm và Phó chủ nhiệm Ủy ban Nông nghiệp Trung ương. Ông được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh.

Nguyễn Tạo qua đời lúc 13 giờ 03 phút ngày 23 tháng 5 năm 1994 và được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội.

Từ một thanh niên hoạt động bí mật, người tù vượt khỏi Hỏa Lò đến vị Tổng cục trưởng trực tiếp đi khảo sát rừng, cuộc đời Nguyễn Tạo trải qua nhiều chặng đường khác nhau. Di sản nổi bật ông để lại không chỉ nằm ở những chức vụ từng đảm nhiệm, mà còn ở tư duy nhìn thấy giá trị lâu dài của rừng đối với đất nước.

Cúc Phương hôm nay là một địa chỉ nghiên cứu, bảo tồn và giáo dục thiên nhiên quan trọng. Phía sau sự ra đời của khu rừng quốc gia đầu tiên ấy có dấu chân của Nguyễn Tạo – người đã đi vào rừng, nhìn thấy một tài sản quý của quốc gia và đề nghị gìn giữ nó cho các thế hệ mai sau.