NGUYỄN THÁI BÌNH: LÁ THƯ TRÊN CHUYẾN BAY KHÔNG CÓ NGÀY VỀ

Nguyễn Thái Bình (1948-1972)

Một lá thư gửi cho cha mẹ có thể là kỷ vật riêng tư nhất của một người trẻ. Với Nguyễn Thái Bình, những dòng thư viết trước khi trở về Việt Nam năm 1972 đã trở thành tài liệu giúp người đời sau hiểu sự lựa chọn của anh. Khi đọc thư, người ta không chỉ thấy một sinh viên tham gia biểu tình ở nước ngoài. Người ta thấy một thanh niên đã suy nghĩ về gia đình, quê hương và cái giá của việc đối diện với một cuộc chiến tranh còn tiếp diễn.

Nguyễn Thái Bình sinh ngày 14 tháng 1 năm 1948 tại Cần Giuộc, Long An. Anh lớn lên trong một gia đình đông con, học giỏi và được cấp học bổng du học tại Hoa Kỳ từ năm 1968. Ở tuổi hai mươi, cơ hội học tập ấy có thể mở ra một con đường nghề nghiệp đáng mơ ước. Anh theo học tại Fresno rồi Đại học Washington, chuyên ngành liên quan đến thực phẩm và thủy sản. Những ngành học ấy gắn với đời sống con người, sản xuất và nhu cầu bình thường của một đất nước đang chịu tàn phá.

Nhưng khi ở Mỹ, Nguyễn Thái Bình chứng kiến các cuộc vận động phản đối chiến tranh Việt Nam ngày càng lan rộng. Anh tham gia biểu tình, viết bài, gặp gỡ những người phản chiến. Một sinh viên nước ngoài không có nhiều quyền lực về chính trị. Vũ khí anh có là tri thức, khả năng lập luận và sự hiện diện trong những hoạt động công khai.

Mùa hè năm 1970, Nguyễn Thái Bình có chuyến về Việt Nam. Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng lại, việc tiếp xúc với người dân miền Nam làm anh nhận thức rõ hơn hậu quả chiến tranh đối với đời sống. Trở lại Hoa Kỳ, anh tiếp tục hoạt động phản chiến cùng các sinh viên khác. Từ chuyện học tập, câu hỏi về quê hương dần trở thành trung tâm trong các lựa chọn của anh. Đó là chặng đường khiến một người vốn có tương lai nghề nghiệp ổn định lại chấp nhận nhiều nguy cơ.

Nguyễn Thái Bình, ngày tốt nghiệp ở Mỹ

Tháng 5 năm 1972, anh hoàn tất chương trình đại học. Các bài viết về cuộc đời Nguyễn Thái Bình ghi nhận tại thời điểm tốt nghiệp, anh công bố tài liệu và hoạt động phản đối chính sách chiến tranh của Mỹ. Nhiều tài liệu đã lưu tên anh trong lịch sử phong trào sinh viên Việt Nam ở nước ngoài. Tuy vậy, để hiểu con người ấy không nên chỉ dùng một danh xưng. Nguyễn Thái Bình còn là người con trong một gia đình chín anh chị em, một người anh mà các em mong ngày trở về.

Cuối tháng 6 và đầu tháng 7 năm 1972, Nguyễn Thái Bình lên đường về Sài Gòn bằng máy bay của hãng Pan Am. Một nguồn tư liệu cho biết trong chặng dừng tại đảo Guam, anh viết thư gửi gia đình. Những bức thư được lưu truyền về sau cho thấy anh ý thức rất rõ nguy cơ, nhưng việc sử dụng trích dẫn trực tiếp cần đối chiếu văn bản gốc, không nên thay thế bằng câu chữ được diễn lại. Điều chắc chắn là trên hành trình trở về, anh mang theo một lựa chọn đã được hình thành qua nhiều năm học tập và hoạt động.

Nguyễn Thái Bình trên một diễn đàn ở Mỹ

Ngày 2 tháng 7, Nguyễn Thái Bình bị bắn chết trên chuyến bay khi máy bay đến sân bay Tân Sơn Nhất. Những tài liệu lịch sử và báo chí Việt Nam mô tả anh bị sát hại; một số hồ sơ của phía chính quyền Sài Gòn thời đó lại trình bày sự kiện theo hướng một vụ mưu toan khống chế máy bay. Sự khác biệt này cần được nêu rõ trong phần thẩm định, thay vì biến một cách kể thành chứng cứ không thể tranh luận. Không có lý do để hư cấu diễn biến từng giây trong khoang máy bay khi các lời khai, hồ sơ còn nhiều góc nhìn.

Cái chết của người sinh viên hai mươi bốn tuổi gây chấn động trong phong trào thanh niên, sinh viên phản chiến. Những cuộc tưởng niệm, bài báo, hồi ức về anh xuất hiện sau đó ở cả Việt Nam và trong cộng đồng phản chiến. Đối với gia đình, mất mát lớn hơn mọi danh hiệu. Người con đi học từ năm 1968 đã không thể trở về nhà theo cách cha mẹ mong đợi. Chính sự đứt gãy ấy làm bức thư trở nên day dứt.

Năm 2010, Nguyễn Thái Bình được Nhà nước công nhận liệt sĩ và truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tiếp tục giới thiệu câu chuyện của anh như một gương mặt tiêu biểu trong phong trào thanh niên trí thức. Khi đặt tiểu sử ấy bên những tài liệu về cuộc vận động hòa bình, người đọc có thể hiểu thêm sự đa dạng của các hình thức đấu tranh trong chiến tranh: có người chiến đấu trên trận địa, có người làm giao liên, có người đứng trước công chúng ở một quốc gia xa nhà để lên tiếng.

Thứ trở về sau cùng từ hành trình của Nguyễn Thái Bình không phải tấm bằng đại học hay một công việc đã lựa chọn. Đó là những tài liệu, bức thư và ký ức về một thanh niên từng muốn đem tri thức giúp ích cho quê hương. Lá thư gửi gia đình đặt những biến cố lớn của lịch sử cạnh điều giản dị nhất: mong được hiểu, được thương và được trở về. Nó nhắc người đọc rằng chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng, mà còn dừng lại những tương lai đang mở ra.