Nguyễn Thái Học - Người anh hùng ''Không thành công cũng thành nhân''

Nguyễn Thái Học (1902–1930) là một nhà cách mạng Việt Nam, người chủ trương dùng đấu tranh vũ trang để lật đổ chính quyền thực dân Pháp, giành độc lập cho dân tộc. Ông là một trong những người sáng lập Việt Nam Quốc dân Đảng và là lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930.

Nguyễn Thái Học sinh tại làng Thổ Tang, tổng Lương Điền, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, nay thuộc thị trấn Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc. Ông là con cả của Nguyễn Văn Hách và Nguyễn Thị Quỳnh, xuất thân trong một gia đình trung nông làm nghề nông, dệt và buôn bán vải. Từ nhỏ, ông đã được gia đình cho học chữ Hán, sau đó theo học chương trình Pháp – Việt. Năm 1921, ông thi đỗ vào Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội. Trong thời gian học tập, Nguyễn Thái Học nhiều lần công khai phản đối thái độ phân biệt, miệt thị người Việt của một số giáo viên và giám thị người Pháp. Sau khi tốt nghiệp năm 1924, dù thi đỗ công chức, ông không nhận chức mà tiếp tục học tại Trường Cao đẳng Thương mại thuộc Đại học Đông Dương.

Những năm Nguyễn Thái Học học tập cũng là thời kỳ phong trào yêu nước Việt Nam có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Những hoạt động của Nguyễn An Ninh, sự hy sinh của Phạm Hồng Thái, phong trào đấu tranh đòi ân xá Phan Bội Châu và lễ tang Phan Chu Trinh đã tác động sâu sắc đến tầng lớp thanh niên, trí thức. Bên cạnh đó, tư tưởng cách mạng của Tôn Trung Sơn và hoạt động của Nguyễn Ái Quốc cũng có ảnh hưởng lớn đến phong trào yêu nước. Tại Hà Nội, Nam Đồng thư xã do Phạm Tuấn Tài, Phạm Tuấn Lâm và Hoàng Phạm Trân tổ chức trở thành nơi tập hợp nhiều thanh niên, trí thức yêu nước. Nguyễn Thái Học từ một độc giả thường xuyên dần trở thành thành viên tích cực của nhóm này.

Trong những năm 1925–1927, Nguyễn Thái Học từng nhiều lần gửi thư tới chính quyền thực dân Pháp đề nghị thực hiện các cải cách về kinh tế, giáo dục và đời sống nhân dân. Ông đề nghị phát triển công thương nghiệp bản xứ, mở trường Cao đẳng Công nghệ ở Bắc Kỳ và xin phép xuất bản tờ Nam Thanh nhằm nâng cao dân trí, xóa bỏ hủ tục, phát triển kinh tế. Tuy nhiên, tất cả những đề nghị đó đều bị chính quyền thực dân từ chối. Qua thực tế ấy, Nguyễn Thái Học dần nhận ra rằng không thể trông chờ vào những cải cách từ chính quyền thực dân và đi đến chủ trương phải dùng đấu tranh vũ trang để giành độc lập.

Tối ngày 25-12-1927, tại Hà Nội, trên cơ sở nhóm Nam Đồng thư xã, Việt Nam Quốc dân Đảng được thành lập. Nguyễn Thái Học được bầu làm Chủ tịch Đảng. Dưới sự lãnh đạo của ông, tổ chức nhanh chóng xây dựng và mở rộng cơ sở ở nhiều địa phương, thu hút đông đảo thanh niên, trí thức, công chức và một bộ phận binh lính người Việt trong quân đội Pháp. Tuy nhiên, tổ chức còn thiếu chặt chẽ và một bộ phận đảng viên chịu ảnh hưởng của tư tưởng anh hùng cá nhân, nóng vội. Sau vụ ám sát trùm mộ phu Bazin ngày 9-2-1929, thực dân Pháp tiến hành đàn áp, truy bắt gắt gao các thành viên Việt Nam Quốc dân Đảng. Hàng trăm người bị bắt hoặc sát hại, trong đó Nguyễn Thái Học trở thành đối tượng bị truy lùng đặc biệt.

Trước tình thế tổ chức đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt, lãnh đạo Việt Nam Quốc dân Đảng quyết định tiến hành một cuộc tổng khởi nghĩa vũ trang. Nguyễn Thái Học cùng các đồng chí khẩn trương chuẩn bị vũ khí, xây dựng lực lượng và vận động binh lính. Ông xác định dù cuộc khởi nghĩa có thể thất bại nhưng vẫn phải đứng lên đấu tranh, thể hiện tinh thần “Không thành công cũng thành nhân”.

Đêm ngày 9, rạng sáng ngày 10-2-1930, cuộc khởi nghĩa Yên Bái và một số địa phương khác ở Bắc Kỳ nổ ra. Tại Yên Bái, lực lượng khởi nghĩa đã chiếm được một phần đồn binh Pháp và làm chủ tỉnh lỵ trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, do lực lượng chưa đủ mạnh, kế hoạch thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các địa phương và thực dân Pháp nhanh chóng tổ chức đàn áp nên cuộc khởi nghĩa thất bại. Ngày 15-2-1930, một số cuộc nổi dậy tiếp tục diễn ra ở miền xuôi, trong đó có Phụ Dực và Vĩnh Bảo, nhưng cuối cùng cũng bị dập tắt.

Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, Nguyễn Thái Học tiếp tục tìm cách hoạt động nhưng ngày 20-2-1930 ông bị bắt tại ấp Cổ Vịt, Chí Linh, Hải Dương. Ngày 23-3-1930, ông bị Hội đồng Đề hình của chính quyền thực dân Pháp kết án tử hình. Ngày 17-6-1930, Nguyễn Thái Học cùng 12 chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng bị thực dân Pháp hành quyết tại Yên Bái bằng máy chém. Trước khi hy sinh, ông vẫn giữ vững tinh thần bất khuất và hô vang: “Việt Nam vạn tuế!”.

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái tuy thất bại nhưng đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc. Nguyễn Thái Học là một trong những trí thức Tây học tiêu biểu đã sớm lựa chọn con đường dấn thân, chấp nhận hy sinh vì độc lập của đất nước. Tinh thần và sự hy sinh của ông trở thành nguồn cổ vũ đối với nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam. Nguyễn Thái Học đã “không thành công” về mục tiêu của cuộc khởi nghĩa, nhưng đúng như lời ông từng nói, ông đã thực sự “thành nhân”.