Nguyễn Thái Học – Người đã “thành nhân”

Nguyễn Thái Học (1902–1930) là một trong những người sáng lập và là lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân Đảng, đồng thời là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930. Ông là một trong những trí thức yêu nước tiêu biểu đã dấn thân đấu tranh vì độc lập dân tộc trong những năm đầu thế kỷ XX.

Nguyễn Thái Học sinh năm 1902 tại làng Thổ Tang, tổng Lương Điền, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên (nay thuộc thị trấn Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc). Từ nhỏ, ông được học chữ Hán, sau đó theo học chương trình Pháp – Việt tại Vĩnh Yên.

Năm 1927, Việt Nam Quốc dân Đảng được thành lập, theo khuynh hướng cách mạng tư sản, chủ trương đấu tranh giành độc lập. Nguyễn Thái Học trở thành một trong những lãnh tụ chủ chốt của tổ chức này.

Cuối năm 1929 và đầu năm 1930, trước tình hình phong trào bị thực dân Pháp đàn áp, Việt Nam Quốc dân Đảng quyết định phát động khởi nghĩa vũ trang. Theo kế hoạch, cuộc khởi nghĩa dự kiến diễn ra vào đêm 9 rạng sáng 10-2-1930. Do việc liên lạc giữa các địa phương gặp trở ngại, thời gian khởi nghĩa ở một số nơi có sự khác nhau.

Đêm 9, rạng sáng 10-2-1930, cuộc khởi nghĩa nổ ra ở nhiều địa phương, trong đó Yên Bái là nơi diễn ra quyết liệt nhất. Nghĩa quân đã chiếm được một phần đồn binh Pháp và làm chủ tỉnh lỵ Yên Bái trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, do lực lượng và cơ sở chưa đủ mạnh, thiếu sự phối hợp giữa các địa phương, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị thực dân Pháp đàn áp và dập tắt.

Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, thực dân Pháp tiến hành bắt giữ và xét xử nhiều đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng. Ngày 20-2-1930, Nguyễn Thái Học bị bắt tại ấp Cổ Vịt, Chí Linh, Hải Dương. Ngày 23-3-1930, ông bị Hội đồng Đề hình kết án tử hình.

Ngày 17-6-1930, tại Yên Bái, Nguyễn Thái Học cùng 12 chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng bị thực dân Pháp hành quyết. Trước khi hy sinh, ông vẫn giữ khí phách hiên ngang và hô vang lời thể hiện lòng yêu nước.

Trước đó, trong quá trình chuẩn bị khởi nghĩa, Nguyễn Thái Học từng nói: “Không thành công thì cũng thành nhân.” Câu nói thể hiện tinh thần sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng mà ông và những người đồng chí của mình theo đuổi.

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái tuy thất bại nhưng đã để lại dấu ấn trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc. Tấm gương hy sinh của Nguyễn Thái Học và các chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng góp phần khơi dậy tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh của nhân dân Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân Pháp. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá Nguyễn Thái Học là một trong những trí thức Tây học tiêu biểu đã sớm dấn thân, xả thân vì đất nước.

Nguyễn Thái Học hy sinh khi mới 28 tuổi. Ông được Nhà nước công nhận là liệt sĩ năm 1976. Tên ông ngày nay được đặt cho nhiều đường phố, trường học ở Việt Nam.