Nguyễn Thái Học và mười ba người lên đoạn đầu đài

Đêm mùng 9 tháng 2 năm 1930, thị trấn Yên Bái chìm trong màn sương lạnh. Trong những con ngõ nhỏ, từng nhóm thanh niên lặng lẽ tập hợp. Họ đều biết nhiệm vụ đêm nay vô cùng nguy hiểm, nhưng không ai quay lưng. Người dẫn dắt họ là Nguyễn Thái Học, người sáng lập Việt Nam Quốc dân Đảng, mới ngoài hai mươi tuổi nhưng đã mang trong lòng khát vọng giành độc lập cho đất nước.

Sinh năm 1902 tại Vĩnh Phúc, Nguyễn Thái Học từng là học sinh Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương. Chứng kiến cảnh người dân bị áp bức, ông tin rằng chỉ kêu gọi cải cách là chưa đủ. Năm 1927, ông cùng các đồng chí thành lập Việt Nam Quốc dân Đảng với mục tiêu giành độc lập bằng hành động cách mạng. Khẩu hiệu của ông là: “Không thành công thì thành nhân.”

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái được chuẩn bị trong điều kiện vô cùng khó khăn. Vũ khí thiếu thốn, nhiều cơ sở bị lộ, nhưng Nguyễn Thái Học vẫn quyết định tiến hành vì lo sợ nếu tiếp tục chờ đợi, phong trào sẽ tan rã. Đêm khởi nghĩa nổ ra, một số nơi giành được lợi thế ban đầu, nhưng do lực lượng không đồng đều và kế hoạch bị bại lộ, quân Pháp nhanh chóng phản công.

Sau nhiều ngày truy lùng, Nguyễn Thái Học bị bắt cùng nhiều đồng đội. Trong những phiên thẩm vấn, ông nhận toàn bộ trách nhiệm về mình và không tìm cách đổ lỗi cho người khác. Bản án tử hình được tuyên cho mười ba người.

Rạng sáng ngày 17 tháng 6 năm 1930, tại Yên Bái, mười ba chiếc máy chém được dựng sẵn. Theo nhiều ghi chép, trước khi bước lên đoạn đầu đài, Nguyễn Thái Học vẫn bình tĩnh hô lớn những lời kêu gọi yêu nước. Ông ra đi khi mới hai mươi tám tuổi, nhưng tinh thần “Không thành công thì thành nhân” nhanh chóng lan truyền trong giới thanh niên Việt Nam.

Ngày nay, tên Nguyễn Thái Học được đặt cho nhiều trường học, con đường trên cả nước. Cuộc khởi nghĩa Yên Bái tuy thất bại, nhưng câu chuyện về mười ba người lên đoạn đầu đài vẫn là một trong những biểu tượng mạnh mẽ về ý chí đấu tranh vì độc lập của dân tộc.