Nguyễn Thái Học - Vị lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân Đảng
Nguyễn Thái Học – Lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng và khí phách của Khởi nghĩa Yên Bái
Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của Việt Nam đầu thế kỷ XX, Nguyễn Thái Học là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của lớp thanh niên trí thức đã lựa chọn con đường dấn thân vào chính trị và cách mạng trong hoàn cảnh đất nước đang chịu sự thống trị của thực dân Pháp. Ông là một trong những người sáng lập và là lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân Đảng, đồng thời là người lãnh đạo cuộc Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930. Cuộc khởi nghĩa thất bại chỉ sau một thời gian ngắn, nhưng sự hy sinh của Nguyễn Thái Học cùng những đồng chí của ông đã trở thành một trong những biểu tượng bi tráng của phong trào yêu nước Việt Nam những năm trước Cách mạng Tháng Tám.
Nguyễn Thái Học sinh ngày 1/12/1902 tại làng Thổ Tang, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Ông xuất thân trong một gia đình trung nông, cha là Nguyễn Văn Hách, mẹ là Nguyễn Thị Quỳnh. Từ nhỏ, ông được gia đình cho học chữ Hán, sau đó tiếp tục theo học chương trình Pháp – Việt. Việc được tiếp xúc với cả nền giáo dục truyền thống và nền giáo dục mới đã tạo cho Nguyễn Thái Học một vốn hiểu biết khác với nhiều thanh niên cùng thời. Ông lớn lên trong một xã hội mà sự đối lập giữa những khẩu hiệu văn minh của chính quyền thuộc địa và thực tế người Việt Nam bị phân biệt, áp bức ngày càng trở nên rõ rệt. Chính những trải nghiệm đó góp phần hình thành ở ông ý thức mạnh mẽ về tình trạng mất nước và sự cần thiết phải thay đổi vận mệnh dân tộc.
Năm 1921, Nguyễn Thái Học thi đỗ vào Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội. Những năm học ở đây càng khiến ông có điều kiện tiếp xúc với tư tưởng mới và chứng kiến trực tiếp thái độ phân biệt đối xử của một bộ phận người Pháp đối với người Việt. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại nhận xét của trùm mật thám Louis Marty rằng Nguyễn Thái Học là một học sinh “bướng bỉnh, hay cãi lại thầy giáo”, một nhận xét cho thấy ông không phải là người dễ dàng chấp nhận sự áp đặt. Đằng sau sự phản ứng ấy là một tâm thế ngày càng rõ rệt: không cam chịu thân phận của một người dân thuộc địa và muốn tìm một con đường để thay đổi hoàn cảnh của dân tộc mình.
Sau thời gian học tập, Nguyễn Thái Học cùng một số thanh niên có tư tưởng yêu nước bắt đầu hoạt động trong các nhóm chính trị và văn hóa. Một trong những môi trường quan trọng là Nam Đồng thư xã, nơi tập hợp những thanh niên trí thức có tinh thần yêu nước tại Hà Nội. Những hoạt động xuất bản, tuyên truyền và trao đổi tư tưởng trong nhóm này tạo điều kiện để Nguyễn Thái Học và những người đồng chí hướng từng bước hình thành một tổ chức chính trị có mục tiêu rõ ràng hơn. Trong bối cảnh các phong trào yêu nước trước đó lần lượt thất bại, họ muốn tìm một phương thức đấu tranh mới, có tổ chức, có kỷ luật và có khả năng tập hợp lực lượng rộng hơn.
Ngày 25/12/1927, Việt Nam Quốc dân Đảng được thành lập. Nguyễn Thái Học giữ vai trò lãnh đạo, cùng với những nhân vật như Nguyễn Thế Nghiệp, Phó Đức Chính, Nguyễn Khắc Nhu và nhiều đồng chí khác. Tổ chức này theo khuynh hướng cách mạng dân chủ tư sản, chủ trương đánh đổ chế độ thuộc địa của Pháp bằng đấu tranh cách mạng và hướng tới một nước Việt Nam độc lập. Sự ra đời của Việt Nam Quốc dân Đảng phản ánh một xu hướng mới trong phong trào dân tộc: những người yêu nước bắt đầu tìm cách xây dựng một chính đảng có hệ thống tổ chức và chương trình hành động thay vì chỉ tiến hành những cuộc nổi dậy riêng lẻ.
Nguyễn Thái Học và các đồng chí của ông hoạt động trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Thực dân Pháp sử dụng bộ máy mật thám để theo dõi, bắt giữ và phá vỡ các tổ chức yêu nước. Việt Nam Quốc dân Đảng nhanh chóng bị đặt dưới sự giám sát chặt chẽ. Cơ sở hoạt động nhiều nơi bị phát hiện, những người tham gia bị bắt hoặc phải rút vào hoạt động bí mật. Trong khi đó, tổ chức còn non trẻ, lực lượng phân tán và chưa có điều kiện xây dựng được một cơ sở quần chúng đủ mạnh. Những khó khăn đó ngày càng trở nên nghiêm trọng khi chính quyền thuộc địa đẩy mạnh đàn áp sau các hoạt động của Việt Nam Quốc dân Đảng trong năm 1929.
Đỉnh điểm của tình hình là vụ ám sát Bazin năm 1929, sau đó thực dân Pháp tiến hành một cuộc đàn áp mạnh đối với Việt Nam Quốc dân Đảng. Hàng loạt cơ sở bị phá vỡ, nhiều đảng viên bị bắt. Trước nguy cơ tổ chức bị tiêu diệt hoàn toàn, lãnh đạo Việt Nam Quốc dân Đảng đứng trước một lựa chọn vô cùng khó khăn: tiếp tục xây dựng lực lượng trong bí mật hay tiến hành một cuộc nổi dậy ngay khi điều kiện chưa thật sự chín muồi. Trong nội bộ tổ chức xuất hiện những ý kiến khác nhau, nhưng cuối cùng khuynh hướng chủ trương khởi nghĩa vũ trang do Nguyễn Thái Học và Nguyễn Khắc Nhu đại diện đã chiếm ưu thế.
Và rồi thời khắc ấy đã đến. Đêm 9 rạng sáng 10/2/1930, cuộc khởi nghĩa do Việt Nam Quốc dân Đảng tổ chức bắt đầu bùng nổ. Yên Bái trở thành nơi diễn ra cuộc nổi dậy lớn nhất. Nghĩa quân tìm cách chiếm các vị trí quân sự của Pháp, trong đó có các đồn binh tại Yên Bái. Đồng thời, những cuộc nổi dậy khác cũng được dự kiến hoặc tiến hành tại một số địa phương Bắc Kỳ. Đây là một kế hoạch táo bạo trong điều kiện lực lượng cách mạng còn rất yếu, nhưng đối với những người tham gia, đó là quyết định được đưa ra trong tâm thế không muốn tiếp tục chờ đợi khi tổ chức đang đứng trước nguy cơ tan rã.
Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa đã gặp phải những khó khăn nghiêm trọng ngay từ đầu. Sự phối hợp giữa các địa phương không đồng bộ, một số nơi cuộc nổi dậy thất bại hoặc không thể diễn ra như kế hoạch. Tại Yên Bái, nghĩa quân nhanh chóng bị quân Pháp đàn áp. Một số địa phương khác vẫn tiếp tục nổi dậy trong những ngày sau đó, trong đó có Phụ Dực ở Thái Bình và Vĩnh Bảo, nhưng quy mô và khả năng phối hợp không đủ để tạo nên một cuộc tổng khởi nghĩa có khả năng đánh bại chính quyền thuộc địa.
Ngày 15/2/1930, trong khi tình hình tại nhiều nơi đã trở nên bất lợi, Nguyễn Thái Học và những người còn lại vẫn quyết định tiếp tục kế hoạch khởi nghĩa ở miền xuôi. Quyết định ấy cho thấy tinh thần quyết liệt của người lãnh đạo Việt Nam Quốc dân Đảng, nhưng đồng thời cũng phản ánh hoàn cảnh cực kỳ khó khăn mà tổ chức đang phải đối mặt. Lực lượng đã bị tổn thất, cơ sở bị truy quét, trong khi đối phương có ưu thế lớn về quân sự và bộ máy đàn áp. Sau những cuộc nổi dậy tiếp theo, hệ thống tổ chức của Việt Nam Quốc dân Đảng gần như bị phá vỡ hoàn toàn.
Cuộc khởi nghĩa thất bại, nhưng câu chuyện về Nguyễn Thái Học chưa kết thúc. Ông tiếp tục bị truy bắt và ngày 20/2/1930, ông bị bắt tại ấp Cổ Vịt, Chí Linh, Hải Dương. Ngày 23/3/1930, Hội đồng Đề hình của chính quyền thực dân kết án tử hình ông. Trong những tháng cuối cùng của cuộc đời, Nguyễn Thái Học phải đối diện với một bản án mà ông biết rõ có thể dẫn tới cái chết. Nhưng điều đáng chú ý là ông không lựa chọn từ bỏ lý tưởng mà mình đã theo đuổi. Đối với ông, cuộc khởi nghĩa có thể thất bại, nhưng sự thất bại đó không thể khiến ông phủ nhận mục tiêu độc lập mà mình đã lựa chọn.
Ngày 17/6/1930, tại Yên Bái, thực dân Pháp đưa Nguyễn Thái Học cùng 12 chiến sĩ Việt Nam Quốc dân Đảng lên đoạn đầu đài. Họ bị hành quyết bằng máy chém. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng trước khi hy sinh, Nguyễn Thái Học vẫn cố hô vang “Việt Nam vạn tuế!”. Hình ảnh ấy trở thành một trong những biểu tượng bi tráng nhất của Khởi nghĩa Yên Bái: một người thanh niên chưa đến ba mươi tuổi, biết cuộc nổi dậy đã thất bại nhưng vẫn giữ tinh thần không khuất phục trước giờ phút cuối cùng.
Nguyễn Thái Học mới 27 tuổi khi hy sinh. Cuộc đời hoạt động chính trị của ông chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian rất ngắn, từ những năm đầu tuổi đôi mươi cho đến năm 1930. Nhưng trong khoảng thời gian ấy, ông đã chuyển từ một thanh niên trí thức sang một nhà hoạt động cách mạng, tham gia xây dựng một chính đảng và cuối cùng trở thành người đứng đầu một cuộc khởi nghĩa chống thực dân. Chính tuổi trẻ của Nguyễn Thái Học và nhiều đồng chí của ông khiến câu chuyện Yên Bái càng trở nên đặc biệt: đó là một thế hệ thanh niên đã đặt tương lai của dân tộc lên trên sự an toàn của bản thân. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận xét phần lớn những người tham gia Khởi nghĩa Yên Bái đều ở tuổi thanh xuân.
Tất nhiên, nhìn dưới góc độ lịch sử, Khởi nghĩa Yên Bái thất bại vì nhiều nguyên nhân: tương quan lực lượng quá chênh lệch, tổ chức còn non yếu, lực lượng vũ trang chưa đủ mạnh, sự phối hợp giữa các địa phương thiếu đồng bộ và cuộc khởi nghĩa không có được một cơ sở quần chúng đủ rộng. Chính những hạn chế đó khiến cuộc nổi dậy trở thành một cuộc khởi nghĩa chưa đủ điều kiện để giành thắng lợi. Báo Quân đội nhân dân và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đều nhấn mạnh những nguyên nhân chủ quan và khách quan này khi đánh giá về thất bại của cuộc khởi nghĩa.
Nhưng nếu chỉ nhìn Nguyễn Thái Học qua kết quả thất bại của cuộc khởi nghĩa thì sẽ không thể hiểu đầy đủ ý nghĩa lịch sử của ông. Trong những năm 1920, đất nước vẫn đang trong tình trạng thuộc địa, nhiều phong trào yêu nước trước đó đã thất bại, còn con đường giải phóng dân tộc vẫn đang được tìm kiếm. Nguyễn Thái Học thuộc thế hệ đã dám tổ chức, dám hành động và dám chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Việt Nam Quốc dân Đảng tồn tại trong thời gian ngắn, nhưng sự xuất hiện của tổ chức này cho thấy tinh thần dân tộc và ý chí độc lập vẫn tiếp tục được nuôi dưỡng trong một bộ phận thanh niên Việt Nam.
Đối với “Câu chuyện thời hoa lửa”, Nguyễn Thái Học là một nhân vật có màu sắc rất riêng. Nếu những câu chuyện về Điện Biên Phủ, Trường Sơn hay Gạc Ma kể về những con người đứng trước bom đạn trong các cuộc chiến tranh sau này, thì Nguyễn Thái Học thuộc một thế hệ đi trước những cuộc chiến ấy, một thế hệ đã phải tự tìm đường trong bóng tối của thời kỳ mất nước. Câu chuyện của ông là câu chuyện về một người thanh niên trí thức nhìn thấy cảnh đất nước bị áp bức và quyết định biến lòng yêu nước thành hành động. Ông đã xây dựng tổ chức, vận động đồng chí, chuẩn bị khởi nghĩa và cuối cùng chấp nhận cái chết khi con đường mình lựa chọn thất bại.
Điều làm Nguyễn Thái Học trở thành một nhân vật đáng nhớ không phải là một chiến thắng quân sự, bởi cuộc khởi nghĩa mà ông lãnh đạo đã thất bại. Giá trị của câu chuyện nằm ở tinh thần dấn thân và sự hy sinh của một thế hệ thanh niên yêu nước. Họ biết phía trước là một cuộc đấu tranh vô cùng nguy hiểm nhưng vẫn bước đi. Họ có thể chưa tìm ra con đường đúng đắn và đầy đủ để đưa dân tộc đến thắng lợi, nhưng họ đã góp phần duy trì ngọn lửa đấu tranh trong những năm tháng mà đất nước đang rất cần những người dám đứng lên.
Nguyễn Thái Học “không thành công” theo nghĩa cuộc khởi nghĩa ông lãnh đạo không giành được thắng lợi, nhưng cuộc đời ông trở thành một biểu tượng của lòng yêu nước và khí phách của tuổi trẻ Việt Nam đầu thế kỷ XX. Từ Yên Bái năm 1930, tên tuổi Nguyễn Thái Học cùng những người đã hy sinh đã trở thành một phần của lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc – nơi một thế hệ thanh niên đã chọn hy sinh tuổi trẻ của mình cho khát vọng tự do của đất nước.
