Nguyễn Thành Lê – người phát ngôn Việt Nam tại hai bàn hội nghị lịch sử

Ngày 8 tháng 5 năm 1954, chỉ một ngày sau khi tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ thất thủ, vấn đề lập lại hòa bình ở Đông Dương chính thức được đưa ra thảo luận tại Hội nghị Genève.

Bên trong phòng họp, các đoàn đại biểu tranh luận từng điều khoản chính trị và quân sự. Bên ngoài, hàng trăm phóng viên quốc tế chờ đợi tin tức. Những gì được nói với báo chí có thể ảnh hưởng đến cách thế giới nhìn nhận cuộc chiến, lập trường của các bên và vị thế của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trong bộ phận phụ trách công tác báo chí của đoàn Việt Nam có nhà báo Nguyễn Thành Lê. Ông đảm nhiệm việc liên lạc, tổ chức hoạt động báo chí và truyền đạt quan điểm của đoàn tới giới truyền thông quốc tế.

Đó là một nhiệm vụ không có tiếng súng nhưng cũng đòi hỏi sự chính xác và tỉnh táo như trên một mặt trận.

Nguyễn Thành Lê tên khai sinh là Lê Thanh Thủy, sinh ngày 17 tháng 6 năm 1920 tại xã Tiên Tân, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Ông xuất thân trong một gia đình công chức nhỏ và chỉ được học đến bậc cao đẳng tiểu học, tương đương trung học cơ sở ngày nay.

Việc không có điều kiện tiếp tục học trong nhà trường không khiến ông ngừng học tập. Nguyễn Thành Lê tự đọc, tự nghiên cứu để mở rộng hiểu biết về chính trị, văn hóa và các vấn đề quốc tế. Vốn kiến thức tích lũy bằng con đường ấy về sau trở thành hành trang quan trọng trong cả nghề báo lẫn hoạt động ngoại giao.

Năm 1936, khi mới 16 tuổi, ông bắt đầu tham gia phong trào cách mạng. Trong những ngày tháng Tám năm 1945, ông có mặt tại các cuộc thị uy lớn của nhân dân Hà Nội ngày 17 và 19 tháng 8. Ngày 2 tháng 9, ông tiếp tục hiện diện giữa biển người dự Lễ Độc lập tại Quảng trường Ba Đình.

Sau khi chính quyền cách mạng được thành lập, Nguyễn Thành Lê trở thành một cây bút chính luận, tham gia đấu tranh trên mặt trận báo chí. Ông từng làm việc tại các báo Độc Lập, Cứu Quốc và Nhân Dân. Những năm 1945–1946, các bài viết của ông góp phần bảo vệ chính quyền non trẻ trước hoạt động tuyên truyền và chống phá của nhiều lực lượng đối lập.

Ngày 21 tháng 4 năm 1950, Đại hội thành lập Hội Những người viết báo Việt Nam được tổ chức tại xóm Roòng Khoa, xã Điềm Mặc, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Nguyễn Thành Lê, khi ấy công tác tại Báo Cứu Quốc, được bầu làm Tổng Thư ký đầu tiên của Hội.

Bốn năm sau, ông nhận một nhiệm vụ mới tại Genève.

Hội nghị Genève năm 1954 là lần đầu tiên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tham dự một hội nghị quốc tế lớn với tư thế của một bên trực tiếp quyết định tương lai đất nước. Đoàn đại biểu do Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng làm Trưởng đoàn; Tạ Quang Bửu phụ trách các vấn đề quân sự; các luật gia Trần Công Tường và Phan Anh tham gia xử lý nội dung pháp lý.

Theo tài liệu lịch sử của Bộ Ngoại giao, Nguyễn Thành Lê được điều từ Báo Nhân Dân sang phụ trách Văn phòng liên lạc của đoàn. Trong các tài liệu khác, ông được xác định là người phụ trách báo chí và người phát ngôn của đoàn Việt Nam.

Công tác báo chí tại hội nghị không đơn giản là thông báo thời gian một phiên họp. Mỗi tuyên bố phải phản ánh đúng chủ trương của đoàn, không để lộ thông tin thuộc quá trình thương lượng và đồng thời phải giúp dư luận quốc tế hiểu rõ yêu cầu độc lập, chủ quyền và hòa bình của Việt Nam.

Phóng viên đến Genève từ nhiều quốc gia, làm việc cho những hãng thông tấn và tờ báo có quan điểm rất khác nhau. Có người ủng hộ cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân Việt Nam; có người chịu ảnh hưởng từ nguồn tin của Pháp hoặc các nước phương Tây; cũng có người mới lần đầu tiếp xúc trực tiếp với đại diện của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trong hoàn cảnh đó, người phụ trách báo chí phải nắm chắc diễn biến hội nghị, biết lựa chọn thông tin và có khả năng trả lời những câu hỏi khó. Một câu nói thiếu thận trọng có thể bị tách khỏi bối cảnh và truyền đi khắp thế giới chỉ sau vài giờ.

Nguyễn Thành Lê cùng bộ phận báo chí giúp chuyển những nội dung phức tạp trên bàn đàm phán thành thông tin mà báo giới quốc tế có thể tiếp nhận. Qua các cuộc tiếp xúc, họp báo và tài liệu cung cấp cho phóng viên, tiếng nói của một quốc gia vừa chiến thắng tại Điện Biên Phủ được đưa vào dòng thông tin quốc tế.

Ngày 21 tháng 7 năm 1954, các văn kiện đình chỉ chiến sự tại Việt Nam được ký kết. Hiệp định công nhận những quyền dân tộc cơ bản của Việt Nam gồm độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; đồng thời chấm dứt cuộc chiến tranh của thực dân Pháp ở Đông Dương.

Đối với Nguyễn Thành Lê, Genève không phải lần cuối ông đứng trước báo chí thế giới.

Trong các năm 1961–1962, ông tiếp tục làm người phát ngôn của đoàn Việt Nam tại Hội nghị Genève về Lào. Đến năm 1968, khi cuộc đàm phán về chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình ở Việt Nam được mở tại Paris, kinh nghiệm của ông một lần nữa được sử dụng.

Tại Paris, cuộc đấu tranh diễn ra đồng thời trong phòng họp, qua những cuộc tiếp xúc ngoại giao và trên mặt trận dư luận. Nguyễn Thành Lê là một trong những thành viên chính thức, đồng thời thường đảm nhiệm vai trò người phát ngôn của đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Các phiên họp công khai thường diễn ra vào thứ năm. Có những giai đoạn, lập trường giữa hai phía gần như không thay đổi trong nhiều tháng. Người phát ngôn vẫn phải giải thích rõ vì sao Việt Nam kiên trì yêu cầu Hoa Kỳ chấm dứt ném bom miền Bắc và tôn trọng các quyền dân tộc cơ bản của nhân dân Việt Nam.

Đội ngũ báo chí của hai đoàn Việt Nam còn gặp gỡ các nhà báo, tổ chức hòa bình, phong trào phản chiến và cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Công tác thông tin góp phần hình thành một mặt trận quốc tế rộng lớn phản đối chiến tranh và ủng hộ lập trường chính nghĩa của Việt Nam.

Sau này, Nguyễn Thành Lê tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách: Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Tổng Biên tập Báo Giải Phóng, Trưởng ban Đối ngoại Trung ương, Ủy viên Hội đồng Nhà nước và người phụ trách công tác đối ngoại của Quốc hội. Ông là đại biểu Quốc hội các khóa I, II và VII.

Ông mất ngày 30 tháng 9 năm 2006, thọ 86 tuổi và được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.

Những bản hiệp định lịch sử thường được nhớ qua chữ ký của các trưởng đoàn. Nhưng để nội dung, lập trường và ý nghĩa của cuộc đấu tranh đến được với hàng triệu người bên ngoài phòng họp, cần có những người đứng trước báo chí, lựa chọn từng thông tin và chịu trách nhiệm về mỗi lời được phát đi.

Nguyễn Thành Lê là một trong những người như thế. Từ chàng trai phải dừng việc học sớm ở Hà Nam, ông tự học để trở thành nhà báo, rồi dùng chính ngôn từ làm nhiệm vụ tại hai bàn hội nghị có ảnh hưởng lớn đến vận mệnh dân tộc.