Nguyễn Thành Long – Người cầm bút đi giữa khói lửa Khu 5 và những trang văn về con người bình dị

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt giai đoạn 1946–1954 tại Nam Trung Bộ và Khu 5.
Phần 1: Một người Quảng Nam đi tìm con đường của mình

Nguyễn Thành Long sinh ngày 16-6-1925.

Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi quê quán của ông là Quy Nhơn, Bình Định; các tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam cho biết quê gốc của ông ở làng Kim Bồng, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam.

Ông sinh ra trong một gia đình viên chức nhỏ.

Năm 18 tuổi, Nguyễn Thành Long ra Hà Nội học.

Đó là những năm đất nước đang ở trong một thời kỳ đặc biệt.

Xã hội thuộc địa.

Phong trào yêu nước ngày càng mạnh.

Giới trí thức trẻ đứng trước một câu hỏi lớn:

Sẽ sống thế nào giữa một đất nước chưa có độc lập?

Nguyễn Thành Long đã bắt đầu viết báo từ rất sớm.

Năm 1943, khi còn trẻ, ông đã có bài đăng trên Thanh Nghị – một tờ báo tập hợp nhiều trí thức có uy tín thời đó. Theo Hội Nhà văn Việt Nam, vấn đề con đường của người trí thức trong xã hội thuộc địa cũng là một nỗi day dứt theo ông trong những năm đầu cầm bút.

Nhưng rồi Cách mạng Tháng Tám đến.

Đất nước bước vào một thời đại mới.

Và chẳng bao lâu sau, chiến tranh lại bắt đầu.

Người thanh niên từng viết báo ở Hà Nội ấy chọn trở về với miền Trung.

Ở đó, ông sẽ trưởng thành không chỉ như một người viết…

mà như một người viết giữa chiến tranh.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà văn Nguyễn Thành Long. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam và tư liệu Hội Nhà văn Việt Nam. Ảnh là tư liệu thật về nhân vật.

Phần 2: Nam Trung Bộ – nơi một nhà văn bắt đầu từ cuộc kháng chiến

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Thành Long tham gia hoạt động văn nghệ trong kháng chiến chống Pháp ở Nam Trung Bộ từ năm 1946 đến 1954.

Đây là quãng đời có ý nghĩa đặc biệt đối với ông.

Bởi chiến tranh buộc người viết phải bước ra khỏi căn phòng.

Không thể chỉ ngồi tưởng tượng về người lính.

Không thể chỉ đọc sách về người nông dân.

Không thể chỉ nghe kể về chiến khu.

Muốn viết, phải đi.

Và Nguyễn Thành Long là một người rất chịu đi.

Hội Nhà văn Việt Nam ghi lại rằng trong kháng chiến, ông “lăn lộn với công nông”, không bỏ qua những chuyến đi thực tế do Chi hội Văn nghệ Khu 5 tổ chức.

Ông đến những nơi mà cuộc sống đang diễn ra.

Gặp người dân.

Gặp cán bộ.

Gặp bộ đội.

Nhìn những vùng quê đang chống chọi với chiến tranh.

Và từ những chuyến đi ấy, ông tích lũy chất liệu cho văn chương.

Nhưng có một điều rất đáng chú ý:

Nguyễn Thành Long không chỉ đi để lấy chuyện viết.

Ông đi để hiểu con người.

Đó là hai việc rất khác nhau.

Một người đi tìm chuyện sẽ nhìn thấy sự kiện.

Một người đi tìm con người sẽ nhìn thấy:

một ánh mắt,

một bữa cơm,

một câu nói,

một nỗi lo,

một sự hy sinh rất nhỏ.

Và chính những điều nhỏ ấy về sau trở thành thế giới văn chương của Nguyễn Thành Long.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nam Trung Bộ và Khu 5 trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa không gian lịch sử nơi Nguyễn Thành Long hoạt động; không khẳng định nhân vật xuất hiện trong ảnh là Nguyễn Thành Long nếu nguồn không ghi rõ.

Phần 3: Người trí thức giữa chiến khu

Có một câu chuyện rất đáng nhớ về Nguyễn Thành Long trong những năm Khu 5.

Đó là chuyện sách.

Chiến tranh thiếu thốn đủ thứ.

Thiếu giấy.

Thiếu phương tiện.

Thiếu điều kiện in ấn.

Nhưng những người làm văn nghệ vẫn cố tìm sách để đọc.

Nguyễn Thành Long cũng vậy.

Theo Hội Nhà văn Việt Nam, giữa hoàn cảnh Khu 5 xa xôi, ông vẫn tìm đọc nhiều tác phẩm văn học nước ngoài và Xô viết, từ Người mẹ, Suối thép, Người Xô viết chúng tôi cho tới những công trình về văn hóa Pháp.

Điều này rất đáng chú ý.

Bởi nó cho thấy người viết trong chiến tranh không chỉ cần lòng nhiệt tình.

Họ còn cần tri thức.

Nguyễn Thành Long đọc.

Đọc để hiểu người khác viết thế nào.

Đọc để tự hỏi mình nên viết thế nào.

Và điều đặc biệt hơn:

đọc xong, ông còn tóm tắt lại để người khác cùng đọc.

Trong danh mục sách được in ở Khu 5 có cuốn Kể lại một số tiểu thuyết Xô viết của ông.

Một nhà văn giữa chiến khu.

Không có thư viện lớn.

Không có điều kiện học tập đầy đủ.

Nhưng vẫn cố tìm sách.

Đọc.

Ghi chép.

Chia sẻ.

Đó là một cách khác để chiến đấu:

giữ cho đời sống tinh thần không bị chiến tranh làm nghèo đi.

Chú thích ảnh: Tư liệu sách báo, văn nghệ và hoạt động văn hóa trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: các kho lưu trữ lịch sử, Bảo tàng Văn học Việt Nam và Thông tấn xã Việt Nam. Ảnh minh họa đời sống văn hóa của chiến khu, không phải ảnh riêng về thư viện của Nguyễn Thành Long.

Phần 4: “Đi thực tế” – cách Nguyễn Thành Long học về con người

Ngày nay, chúng ta thường nói:

nhà văn cần đi thực tế.

Nhưng với Nguyễn Thành Long, đó không phải một khẩu hiệu.

Đó gần như là cách ông sống.

Trong những năm ở Khu 5, các chuyến đi đưa ông đến gần những người dân đang trực tiếp chịu đựng chiến tranh.

Ông quan sát họ.

Nghe họ kể chuyện.

Nhìn cách họ sống.

Và những điều đó đi vào trang viết.

Hội Nhà văn Việt Nam nhận xét rằng Nguyễn Thành Long luôn quan tâm đến đời sống thực tế; những chuyến đi ấy trở thành nguồn chất liệu quan trọng cho sáng tác.

Đây cũng là lý do văn Nguyễn Thành Long về sau rất ít khi gây ấn tượng bằng những trận đánh lớn.

Ông thích những khoảnh khắc nhỏ hơn.

Một con người làm việc.

Một người cán bộ.

Một người dân.

Một người lao động.

Một cuộc gặp ngắn.

Một câu chuyện tưởng như không có gì đặc biệt.

Nhưng đằng sau đó là một phẩm chất.

Một lựa chọn.

Một cách sống.

Có thể nói:

Nguyễn Thành Long không đi tìm cái phi thường ở đâu xa.

Ông đi tìm cái đẹp trong những con người bình thường.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đời sống nhân dân Nam Trung Bộ trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Đây là những con người thuộc bối cảnh xã hội mà Nguyễn Thành Long trực tiếp quan sát trong những năm hoạt động ở Khu 5.

Phần 5: “Bát cơm Cụ Hồ” – một bữa cơm và cả một thời kháng chiến

Một trong những tác phẩm quan trọng của Nguyễn Thành Long thời kỳ này là tập bút ký Bát cơm Cụ Hồ.

Tác phẩm được viết từ những trải nghiệm của ông trong kháng chiến và được Chi hội Văn nghệ Liên khu V trao Giải thưởng Phạm Văn Đồng năm 1953.

Ngay cái tên đã gợi ra một điều rất giản dị:

một bát cơm.

Chiến tranh thường được kể bằng những trận đánh.

Nhưng một cuộc kháng chiến cũng được tạo nên từ những thứ nhỏ bé hơn nhiều:

hạt gạo,

bữa cơm,

người dân,

người lính,

người mẹ,

những bàn tay lao động.

Một bát cơm trong chiến khu không đơn giản chỉ là thức ăn.

Đằng sau nó có thể là công sức của người trồng lúa.

Người vận chuyển.

Người nấu.

Người nuôi quân.

Và người lính ăn nó trước khi tiếp tục đi.

Nguyễn Thành Long có khả năng nhìn thấy ý nghĩa ấy.

Ông không chỉ ghi lại sự kiện.

Ông nhìn vào đời sống phía sau sự kiện.

Đó là một đặc điểm sẽ theo ông suốt sự nghiệp.

Phần 6: Một nhà văn không muốn đứng trên nhân vật

Có lẽ điểm đáng quý nhất ở Nguyễn Thành Long là thái độ của ông với những người mình viết.

Ông không đứng trên họ.

Không nhìn họ từ một khoảng cách lạnh lùng.

Ông đi vào cuộc sống của họ.

Ở cùng họ.

Quan sát họ.

Và cố gắng hiểu họ.

Hội Nhà văn Việt Nam từng nhận xét về Nguyễn Thành Long rằng vấn đề người trí thức và cách sống của người trí thức luôn là một nỗi ám ảnh trong sáng tác của ông.

Điều này khiến những nhân vật của ông thường có một vẻ đẹp rất riêng.

Họ không phải những người hùng ồn ào.

Họ thường lặng lẽ làm việc.

Lặng lẽ chịu đựng.

Lặng lẽ cống hiến.

Và đôi khi chính họ cũng không nghĩ mình đang làm điều gì lớn lao.

Đó là hạt giống của phong cách Nguyễn Thành Long sau này.

Một phong cách nhẹ.

Nhưng không hề yếu.

Êm.

Nhưng không hề nông.

Bởi phía dưới sự nhẹ nhàng ấy là một niềm tin rất rõ:

con người tử tế vẫn có thể làm nên những điều lớn lao.

Phần 7: Những năm tháng thiếu thốn nhưng không nghèo nàn

Chiến khu Khu 5 trong chiến tranh là một không gian thiếu thốn.

Nhưng Nguyễn Thành Long và những người làm văn nghệ ở đó không để đời sống tinh thần trở nên nghèo nàn.

Họ đọc sách.

Tranh luận về văn chương.

Viết.

Dịch.

Tóm tắt.

Trao đổi với nhau.

Họ cố gắng tìm hiểu văn học thế giới trong điều kiện rất hạn chế.

Nguyễn Thành Long về sau còn ký những bài viết về văn học nước ngoài bằng bút danh Phan Minh Thảo và viết Sổ tay viết văn dưới bút danh Lưu Quỳnh.

Điều đó cho thấy một chân dung khác của ông.

Không chỉ là người viết truyện.

Mà là một người luôn học.

Luôn tự hỏi:

Văn chương là gì?

Viết thế nào?

Một người trí thức nên sống ra sao?

Làm thế nào để văn học có thể đến gần con người?

Có lẽ chính sự tự học ấy đã giúp Nguyễn Thành Long giữ được một giọng văn riêng giữa một thời kỳ văn học thường xuyên phải đứng trước những yêu cầu rất lớn của lịch sử.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đời sống văn nghệ, đọc sách và hoạt động văn hóa trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho lưu trữ lịch sử. Ảnh minh họa môi trường văn hóa của thời kỳ, không khẳng định Nguyễn Thành Long xuất hiện trong ảnh.

Phần 8: Từ Khu 5 đến miền Bắc sau năm 1954

Năm 1954.

Chiến tranh chống Pháp kết thúc.

Nguyễn Thành Long tập kết ra Bắc.

Cuộc đời ông bước sang một chặng mới.

Ông chuyển về hoạt động trong lĩnh vực sáng tác và biên tập tại báo chí, nhà xuất bản và Hội Nhà văn Việt Nam; có thời gian ông còn tham gia giảng dạy tại Trường viết văn Nguyễn Du.

Nhưng những năm tháng Khu 5 không biến mất.

Chúng trở thành một phần ký ức nền tảng.

Ông đã từng sống giữa chiến tranh.

Từng đi qua những vùng đất thiếu thốn.

Từng gặp những con người mà cuộc sống của họ bị chiến tranh đảo lộn.

Từng chứng kiến cách con người vẫn cố giữ lấy sự tử tế trong những ngày khó khăn.

Vì vậy, sau này khi viết về cuộc sống mới trên miền Bắc, ông vẫn giữ cách nhìn ấy.

Ông quan tâm đến con người.

Không chỉ quan tâm đến những khẩu hiệu.

Không chỉ quan tâm đến những thành tích.

Mà quan tâm đến:

một người đang sống thế nào trong công việc của mình.

Đó chính là nền tảng để sau này ông viết Lặng lẽ Sa Pa.

Chú thích ảnh: Tư liệu Hà Nội và miền Bắc trong những năm sau 1954, thời kỳ bắt đầu xây dựng cuộc sống mới. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử.

Phần 9: Một chuyến đi thực tế và “Lặng lẽ Sa Pa”

Đến năm 1970, Nguyễn Thành Long vẫn giữ thói quen đi để viết.

Trong một chuyến đi thực tế lên Lào Cai, ông đến Sa Pa.

Và ở đó, ông gặp những con người đang làm việc giữa núi cao.

Trong đó có người làm công tác khí tượng.

Theo hồi ức của nhà văn Ma Văn Kháng được Hội Nhà văn Việt Nam đăng tải, Nguyễn Thành Long từng đọc một bài báo về Nguyễn Văn Ngọ, nhân viên Đài Vật lý địa cầu Sa Pa, rồi tìm cách lên gặp ông.

Chuyến đi ấy trở thành chất liệu cho “Lặng lẽ Sa Pa”.

Truyện được viết năm 1970 và in trong tập Giữa trong xanh năm 1972.

Điều thú vị là tác phẩm nổi tiếng nhất của Nguyễn Thành Long lại không kể về một trận đánh.

Không có tiếng súng.

Không có chiến hào.

Không có người hy sinh.

Nhưng nó vẫn nằm trong bối cảnh một đất nước đang chiến đấu.

Bởi những người làm việc trên núi cao ấy cũng đang góp phần vào cuộc sống của đất nước.

Một anh thanh niên làm khí tượng.

Một người kỹ sư.

Một người họa sĩ.

Những con người âm thầm.

Không ai nổi tiếng.

Nhưng công việc của họ có ý nghĩa.

Đó chính là kiểu con người mà Nguyễn Thành Long đã tìm kiếm từ những năm chiến tranh ở Khu 5:

những con người bình dị làm những việc có ích.

Chú thích ảnh: Tư liệu Sa Pa, Đài khí tượng và khu vực Hoàng Liên Sơn trong thời kỳ Nguyễn Thành Long đi thực tế. Nguồn: tư liệu báo chí, lưu trữ và các bài hồi ức về chuyến đi của ông. Những ảnh này tái hiện bối cảnh sáng tác, không khẳng định là ảnh chụp đúng thời điểm tác giả có mặt nếu nguồn không xác nhận.

Phần 10: Từ người lính của Khu 5 đến người viết về những người “lặng lẽ”

Nếu đặt Bát cơm Cụ Hồ và Lặng lẽ Sa Pa cạnh nhau, ta có thể thấy một đường dây rất đẹp trong đời văn Nguyễn Thành Long.

Một bên là chiến tranh.

Một bên là những năm tháng xây dựng đất nước.

Một bên là người dân và người lính giữa kháng chiến.

Một bên là những người lao động trên núi cao.

Nhưng ở cả hai đều có một điểm chung:

Nguyễn Thành Long nhìn vào con người.

Ông không nhất thiết phải tìm những nhân vật đứng ở vị trí cao.

Ông tìm người đang làm việc.

Người đang chịu trách nhiệm.

Người đang cố gắng.

Người không cần được tung hô.

Có lẽ vì vậy mà văn Nguyễn Thành Long thường nhẹ nhàng.

Ông không hét lên.

Không cố tạo những bi kịch lớn.

Ông thường chỉ đặt người đọc trước một con người bình thường.

Rồi để người đọc tự nhận ra:

à, hóa ra cuộc sống đẹp đến vậy.

Chú thích ảnh: Các ấn phẩm tiêu biểu của Nguyễn Thành Long, trong đó có Giữa trong xanh và Lặng lẽ Sa Pa. Nguồn: thư viện và tư liệu xuất bản văn học Việt Nam. Giữa trong xanh là tập truyện có Lặng lẽ Sa Pa; Bảo tàng Văn học Việt Nam xác nhận các mốc tác phẩm chính của ông.

Phần 11: Một đời đi tìm vẻ đẹp của con người

Nguyễn Thành Long mất ngày 6-5-1991 tại Hà Nội.

Ông hưởng thọ 65 tuổi.

Năm 2008, ông được Nhà nước truy tặng Huân chương Lao động hạng Nhì.

Năm 2012, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.

Nhưng nếu chỉ nhớ Nguyễn Thành Long bằng những danh hiệu ấy thì vẫn chưa đủ.

Điều đáng nhớ hơn là một con đường:

một người trẻ viết báo trước Cách mạng.

Rồi bước vào kháng chiến.

Đi Khu 5.

Đi thực tế.

Sống giữa công nông.

Đọc sách giữa chiến khu.

Viết về những con người bình dị.

Tập kết ra Bắc.

Tiếp tục đi.

Tiếp tục viết.

Và cuối cùng trở thành một trong những cây bút truyện ngắn, ký tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại.

Ông không có một cuộc đời gắn với những trận đánh nổi tiếng.

Nhưng ông có một cuộc đời gắn với những con người đã sống qua chiến tranh.

Và đó cũng là một cách lưu giữ lịch sử.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nguyễn Thành Long trong những năm cuối đời và đời sống gia đình. Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam và tư liệu báo chí. Một số ảnh được đăng lại trong các bài tưởng niệm nhà văn.

Lời kết: Người đi tìm những con người bình thường giữa một thời đại phi thường

Có những nhà văn được nhớ bằng một trận đánh.

Có người được nhớ bằng một bài thơ.

Có người được nhớ bằng một nhân vật.

Nguyễn Thành Long có lẽ nên được nhớ bằng cách ông nhìn con người.

Ông trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp.

Đi qua Khu 5.

Lăn lộn với công nông.

Đi những chuyến thực tế.

Tìm sách để đọc giữa một chiến khu thiếu thốn.

Viết.

Rồi lại đi.

Trong hoàn cảnh ấy, ông không chọn cách biến văn chương thành những tiếng hô lớn.

Ông chọn một con đường khác:

nhìn thật kỹ vào những con người đang sống.

Một người dân.

Một người cán bộ.

Một người lính.

Một người lao động.

Một người trí thức.

Một con người đang làm một việc rất bình thường.

Nhưng trong cái bình thường ấy có trách nhiệm.

Có lòng yêu nước.

Có sự hy sinh.

Có lòng tử tế.

Và có phẩm giá.

Đó là điều Nguyễn Thành Long đã học được từ những năm tháng chiến tranh.

Và cũng là điều ông mang theo suốt đời.

Có lẽ vì vậy, khi đọc Bát cơm Cụ Hồ, chúng ta không chỉ thấy một bữa cơm.

Chúng ta thấy cả một hậu phương và tiền tuyến đang cố gắng nuôi nhau qua chiến tranh.

Khi đọc Lặng lẽ Sa Pa, chúng ta không chỉ thấy núi rừng.

Chúng ta thấy một thế hệ đang làm việc trong lặng thầm để đất nước tiến lên.

Hai tác phẩm cách nhau hai thập niên.

Nhưng giữa chúng có một sợi dây:

niềm tin vào những con người bình thường.

Và chính điều đó khiến câu chuyện Nguyễn Thành Long có ý nghĩa với dự án 1000 câu chuyện thời hoa lửa.

Bởi chiến tranh không chỉ có những người cầm súng.

Có những người vận chuyển lương thực.

Có người nấu cơm.

Có người làm cán bộ.

Có người viết báo.

Có người chữa bệnh.

Có người dạy học.

Có người giữ những trang sách.

Và có người dùng cây bút để nói rằng:

những con người bình thường ấy cũng đang làm nên lịch sử.

Nguyễn Thành Long đã sống giữa một thời đại mà rất nhiều người phải hy sinh.

Nhưng ông chọn ghi lại một điều rất đẹp:

con người vẫn có thể giữ được lòng nhân hậu ngay giữa những năm tháng khắc nghiệt nhất.

Đó là một bài học lớn.

Bởi khi chiến tranh kết thúc, những trận đánh sẽ trở thành lịch sử.

Những con số sẽ nằm trong sách.

Những chiến dịch sẽ được nghiên cứu.

Nhưng thứ còn lại lâu nhất đôi khi lại là một câu chuyện về một con người.

Một bữa cơm.

Một công việc.

Một tấm lòng.

Một người âm thầm làm điều mình tin là đúng.

Và vì thế, khi chúng ta nhớ Nguyễn Thành Long hôm nay, hãy nhớ ông không chỉ như tác giả của Lặng lẽ Sa Pa.

Hãy nhớ người thanh niên đã bước vào kháng chiến ở Nam Trung Bộ, đã đi giữa Khu 5, đã tìm sách trong chiến khu, đã sống cùng nhân dân và dùng những điều mắt thấy tai nghe để viết về con người.

Ông không phải người tạo ra những tiếng nổ lớn.

Ông làm một việc lặng lẽ hơn:

giữ lại vẻ đẹp của con người bằng văn chương.

Và khi đất nước đã có hòa bình, chính những trang viết ấy nhắc chúng ta rằng:

Hòa bình không chỉ là ngày chiến tranh chấm dứt.

Hòa bình còn là ngày con người có thể trở lại với những điều bình dị:

được ăn một bữa cơm yên lành,

được học hành,

được làm việc,

được yêu thương,

được sống một cuộc đời không phải chia lìa vì bom đạn.

Những điều ấy tưởng nhỏ.

Nhưng với thế hệ Nguyễn Thành Long, đó là những điều vô cùng quý giá.

Xin cảm ơn người cầm bút đã đi qua chiến tranh và chọn giữ lại trong văn chương không chỉ tiếng súng, mà cả những con người đã sống, đã chịu đựng và đã góp phần đưa đất nước đi đến ngày bình yên.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Nguyễn Thành Long và các tư liệu về tác phẩm Bát cơm Cụ Hồ, Lặng lẽ Sa Pa cùng đời sống văn chương của ông. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam, thư viện và các tư liệu xuất bản. Những ảnh về tác phẩm được dùng để kết nối các chặng đường sáng tác; không sử dụng ảnh dựng để mô tả những sự kiện không có tư liệu xác thực