NGUYỄN THẾ LỘC - THỦ LĨNH THỔ BINH NGƯỜI TÀY, VỊ TƯỚNG MIỀN BIÊN ẢI ĐÁNH QUÂN NGUYÊN - MÔNG

NGUYỄN THẾ LỘC - THỦ LĨNH THỔ BINH NGƯỜI TÀY, VỊ TƯỚNG MIỀN BIÊN ẢI ĐÁNH QUÂN NGUYÊN - MÔNG

Năm sinh - mất: Chưa rõ

Quê quán: Lạng Giang, vùng miền núi phía Bắc; nhiều nguồn xác định ông là người Tày

Danh hiệu: Thủ lĩnh thổ binh; tướng lĩnh địa phương có công trong kháng chiến chống Nguyên - Mông

Trong ba cuộc kháng chiến chống Mông - Nguyên thế kỷ XIII, bên cạnh những danh tướng nổi tiếng của triều đình nhà Trần còn có những thủ lĩnh địa phương âm thầm chiến đấu tại các vùng biên viễn. Họ không chỉ huy những đạo quân hàng vạn người nhưng lại nắm giữ những địa bàn chiến lược, am hiểu núi rừng và có khả năng huy động dân binh tại chỗ. Nguyễn Thế Lộc là một nhân vật tiêu biểu như vậy. Là một hào trưởng người Tày ở vùng Lạng Giang, ông đã tổ chức lực lượng thổ binh hoạt động tại khu vực Lạng Sơn - Ma Lục, liên tục tập kích quân Nguyên, góp phần bảo vệ tuyến biên giới phía Bắc và lập chiến công trong cả cuộc kháng chiến năm 1285 lẫn năm 1287-1288.

N

guyễn Thế Lộc xuất hiện trong sử liệu với hình ảnh của một thủ lĩnh địa phương ở vùng biên giới phía Bắc. Theo một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Quốc phòng toàn dân, một số tư liệu như Nguyên sử ghi tên ông là Nguyễn Lộc, trong khi Đại Việt sử ký toàn thư và nhiều tài liệu Việt Nam ghi Nguyễn Thế Lộc. Dựa trên sự thống nhất về địa bàn hoạt động và những diễn biến quân sự được ghi chép, các nhà nghiên cứu xác định Nguyễn Lộc và Nguyễn Thế Lộc nhiều khả năng là cùng một nhân vật. Ông là một hào trưởng người Tày ở Lạng Giang, một khu vực có vị trí quan trọng trên tuyến giao thông từ vùng biên giới vào nội địa Đại Việt. Chính địa bàn này về sau trở thành nơi ông tổ chức lực lượng thổ binh chống quân Nguyên.

Trong xã hội Đại Việt thời Trần, những vùng miền núi như Lạng Giang, Lạng Sơn không chỉ là khu vực biên giới mà còn có ý nghĩa quân sự đặc biệt. Đường núi, đèo hiểm trở và các tuyến giao thông xuyên biên giới khiến nơi đây trở thành cửa ngõ mà quân xâm lược từ phương Bắc có thể sử dụng để tiến vào Đại Việt. Tuy nhiên, chính địa hình ấy cũng tạo ra lợi thế cho lực lượng bản địa. Những hào trưởng và thủ lĩnh thổ binh am hiểu từng con đường, khe suối, khu rừng có thể tổ chức các cuộc phục kích, tập kích và đánh phá hậu cần mà quân đội chính quy từ đồng bằng khó thực hiện hiệu quả. Nguyễn Thế Lộc đã phát huy chính lợi thế đó để biến vùng biên giới thành một khu vực thường xuyên gây áp lực lên quân Nguyên.

Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ hai năm 1285, vai trò của Nguyễn Thế Lộc được thể hiện rõ nét. Khi quân Nguyên tiến vào Đại Việt, lực lượng của ông cùng thủ lĩnh Nguyễn Lĩnh hoạt động tại vùng Ma Lục, liên tục đánh phá và gây khó khăn cho quân địch. Không giống một trận quyết chiến giữa hai đạo quân lớn, hoạt động của các đội thổ binh chủ yếu dựa vào tập kích bất ngờ, đánh vào những bộ phận yếu, phá rối đường vận chuyển và tận dụng địa hình để bảo toàn lực lượng. Cách đánh này phù hợp với điều kiện vùng núi và tạo ra sức ép thường xuyên đối với quân Nguyên.

Một chiến công nổi tiếng gắn với Nguyễn Thế Lộc diễn ra khi Trần Kiện, một tướng nhà Trần, đem quân đầu hàng quân Nguyên. Sau khi hàng, Trần Kiện được quân Nguyên hộ tống đưa về phương Bắc. Đoàn quân này đi qua khu vực Lạng Sơn và đến trại Ma Lục thì bị lực lượng của Nguyễn Thế Lộc và Nguyễn Lĩnh tập kích. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rõ: “Thổ hào Lạng Giang là bọn Nguyễn Thế Lộc, Nguyễn Lĩnh, tập kích ở trại Ma Lục”; sau đó gia nô của Hưng Đạo Vương là Nguyễn Địa Lô bắn chết Trần Kiện. Như vậy, điều có thể xác định chắc chắn là Nguyễn Thế Lộc và Nguyễn Lĩnh đã tổ chức cuộc tập kích, còn người trực tiếp bắn chết Trần Kiện theo chính sử là Nguyễn Địa Lô.

Chi tiết này rất đáng chú ý vì nó cho thấy sự phối hợp giữa các lực lượng khác nhau trong kháng chiến. Một bên là thổ binh địa phương do Nguyễn Thế Lộc và Nguyễn Lĩnh chỉ huy; bên kia là lực lượng do Hưng Đạo Vương điều động, trong đó có Nguyễn Địa Lô. Khi các lực lượng này phối hợp tại vùng biên giới, đoàn quân Nguyên hộ tống Trần Kiện đã bị đánh mạnh. Trần Kiện bị Nguyễn Địa Lô bắn chết trong cuộc tập kích, còn thuộc hạ Lê Trắc phải lấy xác ông ta chạy về Khâu Ôn để chôn. Sự kiện này trở thành một trong những câu chuyện nổi tiếng về hoạt động của các lực lượng địa phương trong cuộc kháng chiến năm 1285.

Nhưng chiến công của Nguyễn Thế Lộc không dừng lại ở năm 1285. Khi quân Nguyên chuẩn bị xâm lược Đại Việt lần thứ ba vào cuối năm 1287, lực lượng thổ binh vùng Lạng Sơn tiếp tục trở thành một bộ phận quan trọng của thế trận phòng thủ biên giới. Khi quân Thoát Hoan tiến qua khu vực Lộc Bình, đội quân của Nguyễn Thế Lộc rút vào rừng để bảo toàn lực lượng, sau đó bất ngờ tiến ra tập kích. Cách đánh này khiến quân Nguyên thường xuyên phải đề phòng và không thể tiến quân hoàn toàn thuận lợi. Sau khi đại quân Thoát Hoan tiến sâu xuống Thăng Long, lực lượng của Nguyễn Thế Lộc tiếp tục được sử dụng để theo dõi và đánh chặn các đạo quân từ phía Tư Minh tiến vào.

Đầu năm 1288, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn giao cho lực lượng thổ binh do Nguyễn Thế Lộc chỉ huy phục kích tại ải Nội Bàng, một vị trí quan trọng trên tuyến đường từ biên giới vào nội địa. Đây là thời điểm quân Nguyên đang tiến vào Đại Việt theo nhiều hướng và một bộ phận quân của chúng đi theo tuyến đường cũ qua biên giới, có cả lực lượng người Việt đầu hàng dẫn đường. Ngày 1 tháng 2 năm 1288, khi cánh quân này tiến đến khu vực Nội Bàng, quân của Nguyễn Thế Lộc tổ chức đánh chặn. Quân Nguyên chống trả quyết liệt và tiếp tục tiến sâu, nhưng sau đó bị lực lượng Đại Việt truy kích và đẩy về khu vực sông Bình Giang.

Tại khu vực sông Bình Giang, quân Nguyên quay lưng ra sông để lập trận chống trả. Nguyễn Thế Lộc đã sử dụng một cách đánh rất khôn khéo. Thay vì dồn quân địch vào đường cùng để chúng buộc phải liều chết chống trả, ông cho lực lượng bố trí hai bên, đồng thời để lại một hướng như một lối thoát. Theo tư liệu của Tạp chí Quốc phòng toàn dân, đây được mô tả là thế trận “lưỡng xà”: quân Đại Việt ép từ hai bên nhưng chừa đường phía trước để quân địch rút chạy. Khi nhìn thấy lối thoát, quân Nguyên không còn lựa chọn quyết chiến đến cùng mà tìm cách tháo chạy. Quân của Nguyễn Thế Lộc tiếp tục truy kích suốt một ngày đêm, khiến đối phương không có thời gian nghỉ ngơi và cuối cùng bị đánh tan.

Kết quả của cuộc truy kích rất lớn. Theo nguồn nghiên cứu này, hàng nghìn quân Nguyên bị tiêu diệt, chỉ còn khoảng 60 kỵ binh sống sót được lực lượng người Việt dẫn đường tháo chạy về phía biên giới và đến châu Tư Minh vào ngày mồng 1 Tết Mậu Tý, tức ngày 3 tháng 2 năm 1288. Con số cụ thể có thể khác nhau giữa các nguồn, nhưng các tư liệu đều thống nhất rằng cánh quân này chịu tổn thất rất nặng trong cuộc phục kích và truy kích tại Nội Bàng - Bình Giang. Chiến thắng cho thấy khả năng tổ chức chiến đấu của lực lượng thổ binh địa phương dưới quyền Nguyễn Thế Lộc và vai trò của họ trong việc làm suy yếu các đạo quân Nguyên ngay trên tuyến đường biên giới.

Điểm đặc biệt trong nghệ thuật quân sự của Nguyễn Thế Lộc là ông không cố gắng đối đầu trực diện với quân Nguyên bằng một lực lượng tương đương. Ông dựa vào những yếu tố mà lực lượng địa phương có ưu thế: địa hình, khả năng cơ động, sự hiểu biết đường đi và khả năng huy động dân binh. Khi cần, quân của ông rút vào rừng để bảo toàn lực lượng; khi quân địch sơ hở, ông lập tức tập kích; khi đối phương bị dồn vào vị trí bất lợi, ông tổ chức truy kích liên tục. Cách đánh ấy phù hợp với chiến tranh vùng núi và đặc biệt hiệu quả đối với một đạo quân viễn chinh phải hoạt động xa căn cứ hậu cần. Nguyễn Thế Lộc vì thế không chỉ là một thủ lĩnh địa phương mà còn là một mắt xích quan trọng trong thế trận phòng thủ biên giới của nhà Trần.

Một điều đáng chú ý khác là Nguyễn Thế Lộc đại diện cho vai trò của các cộng đồng dân tộc miền núi trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông. Trong những câu chuyện phổ biến về nhà Trần, người ta thường nhớ đến các vua Trần, Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật hay Trần Quốc Toản. Nhưng chiến thắng của Đại Việt không chỉ được tạo nên bởi lực lượng của triều đình. Ở miền núi, các hào trưởng và thủ lĩnh thổ binh cũng huy động nhân dân đứng lên chống quân xâm lược. Nguyễn Thế Lộc, một thủ lĩnh người Tày, là một minh chứng rõ ràng cho sự tham gia của cư dân miền núi vào công cuộc bảo vệ đất nước.

Sau cuộc kháng chiến năm 1288, sử liệu hiện còn lưu lại rất ít thông tin về cuộc đời Nguyễn Thế Lộc. Năm sinh, năm mất và phần lớn hành trạng của ông chưa được xác định. Chính vì vậy, không nên gán cho ông những chức tước hoặc niên đại cụ thể nếu không có chứng cứ. Một số nguồn phổ thông gọi ông là “tướng nhà Trần”, nhưng cách gọi chính xác hơn về mặt lịch sử là hào trưởng hoặc thủ lĩnh thổ binh vùng Lạng Giang. Các tài liệu hiện đại cũng xác định ông là người Tày và hoạt động chủ yếu tại vùng miền núi Lạng Sơn - Lạng Giang.

Điều làm nên vị trí của Nguyễn Thế Lộc trong lịch sử không phải là một chức tước cao trong triều đình mà là những chiến công trên một địa bàn đặc biệt quan trọng. Trong năm 1285, ông cùng Nguyễn Lĩnh tổ chức lực lượng đánh vào đoàn quân Nguyên hộ tống Trần Kiện tại Ma Lục. Trong năm 1287-1288, ông tiếp tục chỉ huy thổ binh ở biên giới, phục kích tại Nội Bàng và tổ chức truy kích quân địch đến khi chúng bị đánh tan. Những hoạt động ấy góp phần làm cho vùng biên giới phía Bắc trở thành một chiến trường liên tục gây tổn thất cho quân Nguyên, hỗ trợ cho chiến lược chung của Hưng Đạo Vương và triều đình nhà Trần.

Nguyễn Thế Lộc vì thế xứng đáng được ghi nhớ như một trong những thủ lĩnh miền biên ải tiêu biểu của cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông thế kỷ XIII. Ông không có một tiểu sử dài trong chính sử, không có những bài hịch nổi tiếng hay những chức tước hiển hách, nhưng tên ông gắn với những trận đánh quan trọng tại Ma Lục và Nội Bàng. Đặc biệt, ông cho thấy sức mạnh của các lực lượng địa phương khi được đặt trong một chiến lược kháng chiến rộng lớn: mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng và mỗi tuyến đường đều có thể trở thành một mặt trận chống quân xâm lược. Từ vùng núi Lạng Sơn, Nguyễn Thế Lộc đã cùng dân binh người Tày góp phần giữ vững tuyến biên giới và làm suy yếu quân Nguyên trong những thời khắc quyết định.

Câu chuyện về Nguyễn Thế Lộc cũng đem lại một bài học có giá trị đối với thế hệ hôm nay. Bảo vệ đất nước không chỉ là trách nhiệm của những người đứng đầu mà còn là sự đóng góp của từng địa phương và từng cộng đồng. Nguyễn Thế Lộc đã biến sự am hiểu quê hương, địa hình và sức mạnh của cộng đồng thành năng lực bảo vệ Tổ quốc. Từ những trận phục kích ở vùng biên giới đến cuộc truy kích quân Nguyên tại Nội Bàng, ông để lại hình ảnh một thủ lĩnh biết dựa vào nhân dân, biết tận dụng lợi thế địa phương và luôn chủ động trước đối phương. Dù cuộc đời ông còn nhiều khoảng trống trong sử liệu, những chiến công được ghi lại vẫn đủ để Nguyễn Thế Lộc trở thành một biểu tượng tiêu biểu của tinh thần giữ nước nơi biên cương Đại Việt.