NGUYỄN THỊ BA – HƠN 20 NĂM XA CHỒNG, XA CON TRÊN CON ĐƯỜNG TÌNH BÁO

1. NĂM 1954 – MỘT NGƯỜI MẸ ĐỨNG TRƯỚC HAI CON ĐƯỜNG

Năm 1954, chiến tranh Đông Dương kết thúc bằng Hiệp định Genève.

Đối với nhiều cán bộ cách mạng ở miền Nam, đó là thời điểm phải đưa ra một quyết định lớn: tập kết ra miền Bắc hay ở lại miền Nam tiếp tục hoạt động.

Nguyễn Thị Ba khi ấy đã có một gia đình.

Chồng bà, ông Trần Văn Phước, đã tập kết ra Bắc từ năm 1952.

Còn bà đang ở lại với hai đứa con nhỏ.

Theo hồ sơ của TTXVN, con gái đầu của bà khi ấy mới 5 tuổi, còn con trai út chỉ 2 tuổi.

Đây không phải một lựa chọn đơn giản.

Nếu tập kết, bà có thể đoàn tụ với chồng.

Nếu ở lại, bà sẽ tiếp tục sống trong vùng đất mà tình hình chính trị và an ninh đang thay đổi nhanh chóng.

Đặc biệt, bà là một cán bộ đã hoạt động từ những năm 1930, từng làm giao thông liên lạc cho Xứ ủy Nam Kỳ. Kinh nghiệm và quá trình hoạt động của bà khiến tổ chức cần đến bà trong một nhiệm vụ khác.

Tháng 7-1954, bà Bảy Huệ, cán bộ lãnh đạo Hội Phụ nữ Nam Bộ, cử Nguyễn Thị Ba tham dự một lớp chỉnh huấn.

Tại đây, hoàn cảnh của bà được đặt ra.

Người chồng đã ở miền Bắc.

Hai đứa con còn quá nhỏ.

Nhưng nhiệm vụ phía trước lại nằm ở miền Nam.

Và rồi Nguyễn Thị Ba quyết định ở lại.

2. HAI ĐỨA TRẺ ĐƯỢC GỬI CHO NGƯỜI THÂN

Sau lớp chỉnh huấn, Nguyễn Thị Ba được điều về Ban nghiên cứu của Xứ ủy Nam Bộ, cơ quan làm công tác tình báo, dưới sự chỉ đạo của Mười Hương, tức Trần Quốc Hương.

Để có thể bước vào một cuộc đời hoạt động bí mật mới, bà phải giải quyết việc riêng trước tiên.

Hai đứa con nhỏ phải được gửi lại.

Theo TTXVN, Nguyễn Thị Ba nhờ chị chồng nuôi dưỡng hai con.

Đây là một chi tiết rất ngắn trong hồ sơ.

Nhưng nếu đặt nó vào hoàn cảnh của năm 1954, đó là một bước ngoặt lớn.

Một người mẹ có con gái 5 tuổi và con trai 2 tuổi không còn có thể tự do quyết định thời gian, nơi ở hay công việc của mình.

Trong khi đó, nhiệm vụ mới của bà đòi hỏi phải di chuyển liên tục.

Không thể mang trẻ nhỏ theo.

Không thể để con biết mình đang làm gì.

Và cũng không thể bảo đảm rằng ngày mai mình sẽ còn ở đúng nơi hôm nay.

Bởi vậy, hai đứa trẻ được gửi cho người thân.

Người mẹ bước đi.

Không có một cuộc chia tay được ghi lại bằng những lời thoại cụ thể.

Không có tư liệu cho phép chúng ta biết chính xác bà đã nói gì với hai con.

Nhưng có một sự thật được hồ sơ ghi nhận:

bà đã gửi hai con nhỏ để tiếp tục hoạt động cách mạng.

Từ đây, cuộc đời Nguyễn Thị Ba bị chia thành hai thế giới.

Một bên là những đứa con.

Một bên là nhiệm vụ.

Và bà phải sống giữa hai thế giới ấy trong nhiều năm.

3. NHỮNG NĂM ĐẦU SAU 1954 – NGƯỜI MẸ ĐI TRÊN TUYẾN CÀ MAU – SÀI GÒN

Sau khi rời lớp chỉnh huấn, Nguyễn Thị Ba bắt đầu công việc mới.

Trong những năm 1954–1956, bà làm giao thông liên lạc trên tuyến Cà Mau – Sài Gòn.

Đây là giai đoạn mà mạng lưới cách mạng miền Nam phải duy trì hoạt động trong điều kiện bị kiểm soát và đàn áp.

Nguyễn Thị Ba vốn đã có kinh nghiệm giao liên từ thời Xứ ủy Nam Kỳ.

Nhưng công việc sau năm 1954 có thêm một yêu cầu đặc biệt:

người giao liên phải tồn tại như một người dân bình thường.

Không được để lộ mối liên hệ với tổ chức.

Không được để những người xung quanh biết mình đang đưa gì.

Không được để việc di chuyển trở thành dấu hiệu bất thường.

Trong khi đó, ở một nơi khác, hai đứa trẻ của bà đang lớn lên mà không có mẹ bên cạnh mỗi ngày.

Năm 1957, bà chuyển về công tác ở Hồng Ngự.

Đến năm 1959, bà vào nội thành Sài Gòn.

Từ đây, cuộc đời người mẹ ấy bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác.

Bà không còn chỉ là người giao liên trên những tuyến đường nối các căn cứ.

Bà phải sống giữa lòng thành phố, ngay trong vùng kiểm soát của đối phương.

4. NGƯỜI MẸ MANG VỎ BỌC CỦA MỘT NGƯỜI BUÔN BÁN

Năm 1959, Nguyễn Thị Ba vào nội thành Sài Gòn.

Bà làm nghề buôn bán để tạo vỏ bọc cho hoạt động tình báo.

Bí danh của bà là B3.

Công việc của bà là chuyển tài liệu, tin tức từ nội thành ra căn cứ và truyền đạt chỉ thị cho cán bộ tình báo hoạt động trong thành phố.

Đây là một cuộc sống hoàn toàn khác với đời sống gia đình.

Mỗi ngày bà phải tính toán cách di chuyển.

Phải biết mình sẽ xuất hiện ở đâu.

Phải biết lúc nào nên đi.

Phải biết cách mang theo tài liệu mà không gây nghi ngờ.

Và phải giữ kín thân phận ngay cả với những người có thể thường xuyên tiếp xúc với mình.

Sau lớp vỏ của người bán hàng là một người mẹ đang sống xa hai con.

Không có những cuộc điện thoại.

Không có những chuyến về thăm tùy ý.

Không có một căn nhà mà bà có thể trở về mỗi tối để nhìn thấy các con.

Cuộc sống của Nguyễn Thị Ba lúc này được chia thành những chuyến đi.

Còn tuổi thơ của hai đứa con được nối dài trong vòng tay của người thân.

5. MỘT THÁNG Ở PHÚ HÒA ĐÔNG VÀ CON ĐƯỜNG ĐẾN VỚI PHẠM XUÂN ẨN

Giữa năm 1961, tổ chức gọi Nguyễn Thị Ba về căn cứ Phú Hòa Đông, Củ Chi để huấn luyện chính trị và nghiệp vụ.

Sau một tháng huấn luyện, bà được giao nhiệm vụ làm cầu nối thông tin với Hai Trung – Phạm Xuân Ẩn, nhà tình báo hoạt động tại Sài Gòn.

Từ đây, công việc của bà trở nên đặc biệt nguy hiểm.

Phạm Xuân Ẩn cần giữ được vỏ bọc của mình.

Nguyễn Thị Ba cần giữ được vỏ bọc của mình.

Hai người không thể để mối liên hệ bị phát hiện.

Vì vậy, mỗi chuyến đi đều phải được chuẩn bị với nhiều phương án.

TTXVN ghi nhận trong phương án của Nguyễn Thị Ba không đặt tình huống để lộ cơ sở, đặc biệt là Phạm Xuân Ẩn; phương án cuối cùng trong trường hợp bị bắt là hủy tài liệu và tự sát để bảo vệ bí mật.

Nhưng giữa những tính toán nghiệp vụ ấy vẫn tồn tại một sự thật rất đời thường:

Người thực hiện những chuyến đi ấy là một người mẹ.

Một người đã gửi con cho người thân.

Một người chồng đang ở cách xa hàng nghìn cây số.

Và những năm tháng ấy sẽ không kéo dài vài tháng.

Nó kéo dài hơn một thập niên.

6. “TIN CHỒNG VẪN KHỎE MẠNH VÀ GẶP CON TRAI Ở HÀ NỘI”

Trong những năm hoạt động bí mật, Nguyễn Thị Ba vẫn nhận được những thông tin từ miền Bắc.

TTXVN ghi lại rằng thỉnh thoảng qua mật báo, bà nhận được những tin tức về hoạt động của đơn vị, về việc được thăng quân hàm, và đặc biệt là tin chồng vẫn khỏe mạnh và đã gặp con trai ở Hà Nội.

Chi tiết ấy rất đáng chú ý.

Bởi nó cho thấy một phần cuộc đời riêng của Nguyễn Thị Ba vẫn tồn tại phía sau công việc tình báo.

Bà biết chồng còn sống.

Biết chồng đang ở miền Bắc.

Biết người chồng ấy đã gặp con trai.

Nhưng bản thân bà vẫn ở lại miền Nam.

Hai đứa trẻ đang lớn lên.

Người cha ở miền Bắc.

Người mẹ hoạt động trong lòng Sài Gòn.

Một gia đình bị chiến tranh chia thành nhiều khoảng cách.

Và Nguyễn Thị Ba không thể biết chính xác ngày nào mình sẽ được đoàn tụ với chồng con.

Theo TTXVN, bà đã xa chồng hơn 20 năm, đồng thời vừa nuôi hai con vừa tiếp tục công tác cách mạng.

Con số “hơn 20 năm” ấy không chỉ là thời gian.

Đó là một phần rất dài của đời người.

7. 14 NĂM GIỮ ĐƯỜNG DÂY – 14 NĂM KHÔNG CÓ MỘT CUỘC SỐNG GIA ĐÌNH BÌNH THƯỜNG

Từ năm 1961 đến 1975, Nguyễn Thị Ba thực hiện gần 500 chuyến giao thông liên lạc với Phạm Xuân Ẩn.

Địa điểm liên lạc liên tục thay đổi để tránh bị phát hiện.

Ngay cả khi chiến sự căng thẳng, bà vẫn tiếp tục nhiệm vụ.

Phạm Xuân Ẩn sau này nhận xét rằng bà có trí nhớ tốt, thông thuộc địa bàn Sài Gòn, chấp hành nghiêm nguyên tắc, cảnh giác cao, ngụy trang tài liệu chu đáo và chính xác về thời gian.

Ông cũng nhắc đến điều mà có lẽ ông hiểu rõ nhất:

“Chị đã hi sinh cả tình cảm gia đình, sống một mình để hoạt động cho ngành tình báo.”

Đó là một nhận xét xuất phát từ người trực tiếp làm việc với bà.

Và nó giúp nhìn câu chuyện Nguyễn Thị Ba từ một góc khác.

Không chỉ là gần 500 chuyến giao liên.

Không chỉ là những tài liệu được chuyển đi.

Không chỉ là những lần qua mặt kiểm soát.

Mà còn là một đời sống gia đình bị kéo dài trong tình trạng xa cách.

Trong khi nhiều người mẹ đón con sau một ngày làm việc, Nguyễn Thị Ba trở về sau những chuyến công tác bí mật mà không thể nói cho ai biết mình vừa làm gì.

Hai đứa con của bà lớn lên trong những năm tháng mà người mẹ không thể ở cạnh chúng thường xuyên.

Và bản thân bà cũng không thể sống cuộc đời của một người mẹ bình thường.

8. KHI CHIẾN TRANH ĐI ĐẾN NHỮNG NGÀY CUỐI

Mùa xuân năm 1975, Nguyễn Thị Ba đã ở tuổi gần 60.

Sau hơn hai mươi năm xa chồng, xa những đứa con nhỏ ngày nào, bà vẫn tiếp tục làm nhiệm vụ.

Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, dù tuổi cao và sức khỏe đã giảm sút, bà vẫn đảm nhiệm công tác giao thông liên lạc và đưa đón cán bộ ra vào Sài Gòn. TTXVN ghi nhận bà hoàn thành nhiệm vụ trong những ngày cuối của chiến dịch.

Đây là đoạn cuối của một hành trình bắt đầu từ rất lâu trước đó.

Người phụ nữ từng tham gia hoạt động cách mạng từ năm 1935.

Người từng làm giao thông cho Xứ ủy Nam Kỳ.

Người từng gửi hai đứa con nhỏ cho người thân.

Người vào Sài Gòn với bí danh B3.

Người giữ liên lạc với Phạm Xuân Ẩn suốt 14 năm.

Giờ đây đứng trước ngày đất nước thống nhất.

Nhiệm vụ của bà cuối cùng cũng đi đến hồi kết.

Nhưng những đứa trẻ mà bà gửi lại năm 1954 lúc này đã không còn là những đứa trẻ nữa.

Chúng đã trưởng thành.

Còn người mẹ đã dành hơn hai mươi năm của cuộc đời mình cho những năm tháng chiến tranh.

9. NGƯỜI MẸ TRỞ VỀ SAU HƠN HAI MƯƠI NĂM

Sau ngày đất nước thống nhất, Nguyễn Thị Ba không còn phải sống dưới vỏ bọc của một người buôn bán.

Không còn những điểm hẹn bí mật.

Không còn những chuyến giao liên phải tính từng phút.

Không còn phải giấu tài liệu.

Cuộc chiến đã kết thúc.

Nhưng điều đáng chú ý trong câu chuyện của bà là: gia đình không thể lập tức trở lại như trước năm 1954.

Hai đứa trẻ đã lớn.

Người mẹ đã xa chúng hơn hai mươi năm.

Người chồng đã trải qua một chặng đời dài ở miền Bắc.

Những năm tháng mất đi không thể quay lại.

TTXVN ghi nhận Nguyễn Thị Ba sau chiến tranh được ghi nhận bằng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, được phong tặng ngày 15-1-1976 vì những đóng góp trong Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Nhưng phía sau danh hiệu là một cuộc đời mà phần riêng tư đã phải trả giá rất lớn.

Một người mẹ đã chấp nhận để các con lớn lên trong sự chăm sóc của người thân.

Một người vợ đã sống xa chồng hơn hai thập niên.

Và một người cán bộ đã tiếp tục làm nhiệm vụ ngay cả khi đời sống riêng của mình phải chờ đợi.

10. HAI ĐỨA TRẺ VÀ NGƯỜI MẸ CỦA MÌNH

Người ta có thể nhớ Nguyễn Thị Ba bằng những con số:

35 năm hoạt động trong lòng địch.

14 năm giữ liên lạc với Phạm Xuân Ẩn.

Gần 500 chuyến giao thông liên lạc.

Hơn 20 năm xa chồng.

Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1976.

Nhưng nếu nhìn từ góc độ gia đình, câu chuyện lại bắt đầu bằng hai con số khác:

5 tuổi.

2 tuổi.

Đó là tuổi của hai đứa con khi người mẹ gửi chúng lại năm 1954.

Hai đứa trẻ ấy chính là phần đời riêng mà Nguyễn Thị Ba phải đặt xuống để bước vào một nhiệm vụ kéo dài hơn hai mươi năm.

Không thể biết chính xác hai đứa trẻ đã nhớ mẹ như thế nào trong từng năm tháng nếu không có tư liệu trực tiếp của họ.

Cũng không nên tự dựng lại những cuộc chia tay hay những lời nói mà lịch sử không ghi lại.

Nhưng có thể khẳng định điều được các nguồn chính thức ghi nhận:

Nguyễn Thị Ba đã gửi hai con cho chị chồng nuôi dưỡng để tiếp tục hoạt động.

Bà sống một mình trong nhiều năm.

Và bà đã hoàn thành nhiệm vụ cho đến những ngày cuối cùng của chiến tranh.

Đó là phần rất riêng trong câu chuyện của một nữ tình báo.

Không phải chuyện của những bản tin chiến thắng.

Không phải chuyện của những tài liệu mật.

Mà là câu chuyện của một người mẹ đã phải đi xa hai đứa con của mình để tiếp tục con đường mà bà đã chọn từ tuổi 18.

Lời kết

Có những sự hy sinh trong chiến tranh được nhìn thấy ngay trên chiến trường.

Có những người hy sinh trong một trận đánh.

Có những người để lại tên tuổi trong những chiến công lớn.

Nhưng cũng có những hy sinh diễn ra âm thầm hơn.

Nguyễn Thị Ba gửi hai đứa con nhỏ cho người thân năm 1954.

Một đứa mới 5 tuổi.

Một đứa mới 2 tuổi.

Rồi bà bước vào những tuyến giao liên, vào nội thành Sài Gòn, mang vỏ bọc của một người buôn bán và trở thành người giữ liên lạc với Phạm Xuân Ẩn trong suốt 14 năm.

Trong khoảng thời gian ấy, các con bà lớn lên.

Người chồng ở miền Bắc.

Còn bà sống một mình giữa lòng Sài Gòn.

Phạm Xuân Ẩn sau này nói rằng bà đã “hi sinh cả tình cảm gia đình” để hoạt động tình báo.

Câu nói ấy có lẽ là một trong những cách ngắn gọn nhất để hiểu phần riêng tư trong cuộc đời Nguyễn Thị Ba.

Bởi nếu chỉ kể về người giao liên, ta sẽ thấy gần 500 chuyến đi.

Nếu chỉ kể về người tình báo, ta sẽ thấy một đường dây kéo dài 14 năm.

Nhưng nếu kể về người mẹ, ta sẽ thấy hai đứa trẻ mà bà gửi lại khi chúng còn quá nhỏ.

Và phía sau mỗi chuyến đi là một người mẹ không biết lần gặp con tiếp theo sẽ là khi nào.

Nguyễn Thị Ba qua đời năm 2016, hưởng thọ 100 tuổi.

Một thế kỷ của một đời người.

Trong đó có hơn hai mươi năm xa chồng, xa con vì nhiệm vụ.

Danh hiệu Anh hùng ghi nhận những đóng góp của bà với cách mạng.

Nhưng có một phần câu chuyện không thể ghi hết bằng huân chương hay danh hiệu:

đó là những năm tháng một người mẹ sống một mình, nhìn con lớn lên từ xa, để giữ cho một đường dây tình báo không bị đứt.

Và có lẽ, khi chiến tranh đã đi qua, điều bà có thể nhận lại không phải là những năm tháng đã mất.

Mà là việc những đứa con của bà biết rằng:

người mẹ năm xưa không bỏ họ đi.

Bà đã đi vào một cuộc chiến mà chính bà tin rằng mình phải ở lại.