NGUYỄN THỊ BA VÀ NHỮNG LẦN QUA MẮT MẠNG LƯỚI CẢNH SÁT – NGHỆ THUẬT GIỮ VỎ BỌC GIỮA LÒNG ĐỊCH

1. ĐI GIỮA MỘT THÀNH PHỐ ĐẦY TAI MẮT

Sài Gòn những năm chiến tranh không phải là một thành phố mà người hoạt động bí mật có thể tùy ý đi lại.

Cảnh sát hiện diện trên đường phố.

Mật vụ theo dõi những người bị tình nghi.

Các cuộc kiểm tra, khám xét và bắt giữ có thể diễn ra bất cứ lúc nào.

Đối với Nguyễn Thị Ba, nguy hiểm còn lớn hơn ở chỗ bà phải thường xuyên di chuyển trong nội thành, mang theo những tài liệu mà nếu bị phát hiện có thể làm lộ cả một mạng lưới.

Báo Quân đội nhân dân dẫn lời Phạm Xuân Ẩn rằng những giao thông viên phải đi lại hơn chục năm giữa nội thành Sài Gòn dày đặc cảnh sát, mật vụ mà không để lộ. Chính ông cũng nhấn mạnh rằng một điệp viên có thể lấy được tài liệu, nhưng nếu giao thông viên không đưa được tài liệu đến nơi an toàn thì thành quả tình báo vẫn có thể biến thành nguy hiểm cho cả mạng lưới.

Nguyễn Thị Ba chính là người giao thông viên ấy.

Bà không có quyền để mình trở thành một nhân vật nổi bật trên đường phố.

Ngược lại, bà phải làm sao để người ta nhìn thấy mình nhưng không nhớ đến mình.

Đó là một nhiệm vụ khó.

Bởi người giao liên không thể biến mất.

Họ phải xuất hiện.

Phải đi lại.

Phải tiếp xúc với người khác.

Và phải làm tất cả những điều ấy trong khi che giấu công việc thật sự.

2. VỎ BỌC CỦA MỘT NGƯỜI BÁN HÀNG RONG

Vỏ bọc của Nguyễn Thị Ba không phải một vai diễn chỉ dùng trong vài ngày.

Nó trở thành cuộc sống thường nhật của bà.

Bà buôn bán những món hàng nhỏ, xuất hiện giữa chợ và đường phố, mang theo chiếc mâm hoặc giỏ hàng như một người buôn bán bình thường.

Dân trí dẫn lại tư liệu về hoạt động của bà cho biết tại khu Chợ Cũ, bà từng ngồi bán những món đồ trang sức bằng vàng giả. Người qua đường chỉ thấy một người phụ nữ bán hàng rong; còn phía sau đó là đường dây chuyển tài liệu cho Phạm Xuân Ẩn và từ đó ra căn cứ.

Cái hay của vỏ bọc ấy nằm ở một điểm rất đơn giản:

bà có lý do chính đáng để xuất hiện trên đường phố.

Người bán hàng có thể đi chợ.

Có thể ngồi ở vỉa hè.

Có thể đổi địa điểm.

Có thể nói chuyện với người khác.

Có thể mang theo hàng hóa.

Không hành động nào trong số đó tự nó là bất thường.

Nhưng chính những hành động bình thường ấy lại giúp bà thực hiện một công việc hoàn toàn khác.

Theo TTXVN, bà vào nội thành Sài Gòn từ năm 1959 và dùng nghề buôn bán làm vỏ bọc; đến năm 1961, bà chính thức đảm nhiệm việc liên lạc với Phạm Xuân Ẩn.

Vì vậy, khi cảnh sát nhìn thấy bà, họ nhìn thấy một người bán hàng.

Còn tổ chức cách mạng nhìn thấy một giao thông viên.

Hai hình ảnh cùng tồn tại trên một con người.

3. KHI CẢNH SÁT ĐUỔI NGƯỜI BÁN HÀNG

Có một câu chuyện được Lao Động đăng lại trên Tuổi Trẻ về một sự việc xảy ra vào cuối năm 1969.

Trên đường phố Sài Gòn, một phụ nữ bán hàng rong xảy ra cự cãi với một nhóm cảnh sát.

Những người bán hàng rong bị yêu cầu rời khỏi khu vực.

Người phụ nữ phản ứng, cùng những người khác phản đối việc bị xua đuổi.

Cảnh sát cuối cùng bỏ đi sau khi đe dọa và chửi mắng.

Điều mà những cảnh sát ấy không biết là người phụ nữ vừa tranh cãi với họ chính là Nguyễn Thị Ba — một cán bộ tình báo hoạt động bí mật.

Điều đặc biệt nằm ở chỗ:

bà không cần phải giả vờ sợ hãi đến mức bất tự nhiên.

Bởi bà thực sự là người bán hàng rong.

Bà thực sự có thể bị cảnh sát đuổi.

Bà thực sự có thể phản ứng như một người dân bị gây khó dễ.

Vỏ bọc hiệu quả nhất đôi khi không phải là dựng lên một câu chuyện hoàn toàn mới.

Mà là sống một phần đời thật đủ thuyết phục để che khuất phần đời bí mật.

Người cảnh sát hôm ấy chỉ thấy một người bán hàng gây gổ với lực lượng kiểm soát đường phố.

Họ không biết rằng người phụ nữ ấy đang mang trên mình một bí mật lớn hơn rất nhiều.

Và có lẽ chính sự tự nhiên của phản ứng đời thường đã giúp bà không trở thành một nhân vật đáng nhớ trong mắt họ.

4. KHI BỊ KHÁM XÉT, THỨ QUAN TRỌNG NHẤT LÀ SỰ BÌNH TĨNH

Nguy hiểm lớn nhất của một giao liên không phải lúc nào cũng là bị bắt.

Đôi khi nó bắt đầu bằng một câu hỏi rất bình thường:

“Bà đi đâu?”

Rồi đến:

“Trong giỏ có gì?”

Một cuộc kiểm tra ngẫu nhiên có thể biến chuyến đi bình thường thành tình huống sinh tử.

Theo Báo Quân đội nhân dân, Nguyễn Thị Ba nhiều lần phải đối diện với những cuộc kiểm tra, truy xét của cảnh sát và mật vụ. Nguồn này nhấn mạnh bà cùng Phạm Xuân Ẩn đã nắm quy luật khủng bố, bắt bớ của đối phương để lựa chọn thời điểm liên lạc và sử dụng nhiều cách nghi binh, che giấu tài liệu.

Đó là một cuộc chơi mà người giao liên không được phép để lộ sự căng thẳng bất thường.

Bởi một người quá lo sợ khi bị kiểm tra cũng có thể gây chú ý.

Nhưng một người quá bình thản trong tình huống không bình thường cũng có thể khiến người khác nghi ngờ.

Vỏ bọc phải đủ tự nhiên.

Cử chỉ phải phù hợp với nghề nghiệp.

Hàng hóa phải phù hợp với người bán.

Cách nói chuyện phải phù hợp với hoàn cảnh.

Và quan trọng nhất:

không được để người kiểm tra biết rằng họ đang kiểm tra đúng người.

Phạm Xuân Ẩn từng đánh giá Nguyễn Thị Ba có trí nhớ tốt, thông thuộc địa bàn Sài Gòn, chấp hành nguyên tắc và kỷ luật, cảnh giác cao, ngụy trang tài liệu chu đáo và chính xác về giờ giấc.

Đó không phải những phẩm chất chỉ cần trong một cuộc gặp.

Đó là những phẩm chất cần trong hàng nghìn ngày sống giữa sự kiểm soát của đối phương.

5. KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG CẦN “QUA MẶT” – ĐÔI KHI CHỈ CẦN KHÔNG TRỞ THÀNH ĐỐI TƯỢNG ĐÁNG NGỜ

Có một điểm cần hiểu đúng về hoạt động của Nguyễn Thị Ba.

Bà không phải lúc nào cũng “đánh lừa” được một viên cảnh sát bằng một màn ứng biến ngoạn mục.

Phần lớn thời gian, cách an toàn hơn là không để mình trở thành mục tiêu đáng chú ý ngay từ đầu.

Người bán hàng rong đi trên phố là chuyện bình thường.

Một phụ nữ lớn tuổi đi chợ là chuyện bình thường.

Một người mang hàng hóa từ nơi này đến nơi khác cũng bình thường.

Những điều bình thường ấy tạo thành lớp bảo vệ.

Dân trí cho biết trong những lần giao nhận trực tiếp, sau khi nhận tài liệu từ Phạm Xuân Ẩn, Nguyễn Thị Ba tiếp tục đi về phía Hóc Môn; tại đó, những thành viên giao thông khác nhận các gói hàng như nem, bánh chưng, bánh xà phòng để chuyển tiếp về căn cứ Củ Chi.

Nếu nhìn riêng từng chặng, mỗi hành động đều giống một hoạt động dân sự.

Nhưng ghép lại, đó là một tuyến vận chuyển bí mật.

Sài Gòn → Hóc Môn → Củ Chi.

Tài liệu đi qua nhiều bàn tay.

Mỗi người chỉ biết phần việc của mình.

Còn người đứng giữa những chặng ấy phải giữ cho mình đủ bình thường để đi qua thành phố.

Nguyễn Thị Ba đã làm công việc đó trong nhiều năm.

6. KHI MỘT LẦN SAI NHỊP CÓ THỂ KHIẾN CẢ MẠNG LƯỚI NGUY HIỂM

Không phải mọi nguy cơ đều đến từ cảnh sát.

Đôi khi chính việc không đến đúng giờ cũng có thể tạo ra nguy hiểm.

Dân trí dẫn lại một trường hợp Nguyễn Thị Ba bị hỏng xe, khiến Phạm Xuân Ẩn chờ mãi không thấy bà đến. Sau nhiều lần chờ, ông phải chủ động rút khỏi tình huống và tìm cách kiểm tra nguyên nhân.

Đối với người bình thường, một cuộc hẹn trễ có thể chỉ là chuyện bất tiện.

Trong hoạt động tình báo, nó có thể đặt ra hàng loạt câu hỏi:

Người giao liên gặp chuyện gì?

Có bị bắt không?

Có bị theo dõi không?

Điểm hẹn có bị lộ không?

Có nên tiếp tục đứng chờ?

Có nên quay lại không?

Có cần thay đổi phương án?

Chính vì vậy, sự chính xác về thời gian và địa điểm không đơn thuần là tác phong.

Nó là một phần của an toàn.

Phạm Xuân Ẩn từng nhận xét bà Ba thực hiện giờ giấc rất chính xác, kể cả trong điều kiện mưa gió hoặc đau ốm.

Và khi một lần trễ hẹn xảy ra, phản ứng của người trong mạng lưới không phải là tiếp tục chờ vô hạn.

Họ phải nghĩ ngay đến khả năng nguy hiểm.

Đó là lý do những người làm giao liên phải có khả năng vừa kiên trì, vừa biết lúc nào phải dừng.

7. NGƯỜI CẢNH SÁT CHỈ THẤY MỘT NGƯỜI BÁN HÀNG

Có lẽ đây là điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện Nguyễn Thị Ba.

Không phải bà chưa từng bị cảnh sát chú ý.

Không phải thành phố hoàn toàn bỏ qua sự hiện diện của bà.

Ngược lại, bà từng bị xua đuổi, kiểm tra và phải hoạt động trong môi trường có rất nhiều tai mắt.

Nhưng những người đối diện với bà thường chỉ nhìn thấy một phần con người bà.

Một người phụ nữ buôn bán.

Một người mẹ.

Một người dân đi lại giữa thành phố.

Một người có chiếc giỏ hàng.

Một người có thể cãi nhau với cảnh sát vì bị đuổi khỏi chỗ bán hàng.

Không ai trong số họ nhìn thấy bí số B3.

Không ai biết người phụ nữ ấy đang giữ liên lạc với Phạm Xuân Ẩn.

Không ai biết sau khi rời khỏi khu phố, bà còn phải đưa tài liệu đến một đầu mối khác.

Và đó chính là thành công lớn nhất của vỏ bọc.

Không phải khiến đối phương tin một câu chuyện phi thường.

Mà khiến họ tin rằng chẳng có câu chuyện gì đặc biệt cả.

8. GẦN 15 NĂM MÀ KHÔNG ĐỂ ĐƯỜNG DÂY ĐỔ VỠ

Từ năm 1961 đến 1975, Nguyễn Thị Ba giữ vai trò giao liên với Phạm Xuân Ẩn.

TTXVN ghi nhận bà thực hiện gần 500 chuyến giao thông liên lạc an toàn trong khoảng thời gian này.

Con số ấy không có nghĩa là 500 lần bà đều phải đối mặt với một cuộc truy bắt.

Nhưng nó cho thấy quy mô của công việc.

Gần 15 năm.

Hàng trăm chuyến đi.

Một thành phố luôn có lực lượng kiểm soát.

Một mạng lưới phải giữ kín.

Một người phụ nữ phải duy trì vỏ bọc qua nhiều năm chiến tranh.

Và điều quan trọng nhất: đường dây vẫn hoạt động.

Phạm Xuân Ẩn sau này đánh giá rất cao vai trò của Nguyễn Thị Ba, nhấn mạnh rằng thành tích tình báo không chỉ thuộc về người thu thập tin tức mà còn thuộc về những giao thông viên đưa tài liệu đến nơi an toàn.

Đằng sau những bản tin tình báo được chuyển đi là những đoạn đường mà người ta không nhìn thấy.

Đằng sau một tài liệu đến được căn cứ là một người đã phải bước qua thành phố.

Và trong những bước chân ấy luôn có khả năng gặp phải một chốt kiểm soát, một cuộc khám xét, một ánh mắt nghi ngờ hoặc một câu hỏi bất ngờ.

Nguyễn Thị Ba đã đi qua những nguy hiểm đó bằng chính thứ tưởng như mong manh nhất:

một đời sống bình thường.

Lời kết

Có những chiến công được ghi bằng tiếng súng.

Cũng có những chiến công được ghi bằng những tài liệu không bao giờ xuất hiện trên chiến trường.

Nguyễn Thị Ba thuộc về loại thứ hai.

Bà không mang trên vai một khẩu súng khi đi giữa Sài Gòn.

Thứ bà mang theo có thể chỉ là một chiếc giỏ hàng.

Nhưng trong chiếc giỏ ấy có thể là tài liệu mật.

Một cảnh sát nhìn thấy một người bán hàng.

Một người mật vụ nhìn thấy một phụ nữ đi đường.

Một người qua phố nhìn thấy một bà mẹ, một người buôn bán.

Còn phía sau tất cả những hình ảnh ấy là B3 — người giao liên của một mạng lưới tình báo.

Các tư liệu của QĐND và những hồi ức về bà đều nhấn mạnh sự thông thuộc địa bàn, tính kỷ luật, cảnh giác và khả năng ngụy trang tài liệu của Nguyễn Thị Ba.

Đó mới là điều làm nên sự bền vững của vỏ bọc.

Không phải một màn kịch ngoạn mục.

Không phải một lần thoát hiểm duy nhất.

Mà là hàng nghìn ngày không được phép sơ suất.

Ngày này qua ngày khác, bà vẫn bước ra đường.

Vẫn bán hàng.

Vẫn nói chuyện với người dân.

Vẫn đi qua những khu phố có cảnh sát.

Vẫn có thể bị đuổi khỏi một góc vỉa hè.

Vẫn phải đối diện với những cuộc kiểm tra.

Rồi sau đó lại tiếp tục công việc.

Trong một cuộc chiến bí mật, có lẽ khoảnh khắc đáng sợ nhất không phải khi người ta bị bắt.

Mà là mỗi ngày bước ra đường đều biết rằng mình không được phép để người khác biết mình thực sự là ai.

Nguyễn Thị Ba đã sống như thế suốt gần 15 năm.

Và đến sau ngày đất nước thống nhất, bí mật về người phụ nữ bán hàng rong năm nào mới dần được mở ra.

Khi ấy, người ta mới hiểu:

Có những người đi qua mạng lưới cảnh sát không phải vì họ vô hình, mà vì họ đã sống giữa lòng thành phố đủ lâu để trở thành một phần của chính đời sống mà đối phương không nghĩ cần phải nghi ngờ.