NGUYỄN THỊ BÌNH: HUYỀN THOẠI NGOẠI GIAO VÀ BẢN LĨNH NỮ KIỆT VIỆT NAM

1. Thân Thế Và Tuổi Trẻ Sớm Giác Ngộ Cách Mạng

Bà Nguyễn Thị Bình sinh ngày 26 tháng 5 năm 1927 tại Sa Đéc, thuộc tỉnh Đồng Tháp ngày nay. Tên khai sinh của bà là Nguyễn Thị Châu Sa, và bà được nuôi dưỡng trong một gia đình có truyền thống cách mạng vô cùng vẻ vang. Mẹ bà là cụ Phan Thị Châu Lan (con gái lớn của nhà yêu nước kiệt xuất Phan Châu Trinh), còn cha bà là cụ Nguyễn Đông Hợi, một viên chức trong ngành trắc địa, người sau này đã đưa gia đình về nước và tham gia chiến khu D với tư cách là Trưởng ban Công binh Nam Bộ. Đặc biệt, ông nội của bà cũng là một nghĩa binh dũng cảm của phong trào Cần Vương chống Pháp.

Do công việc của cha, thời niên thiếu bà cùng gia đình chuyển sang sinh sống tại Phnôm Pênh, Campuchia. Tại đây, bà theo học tại Trường Lycée Sisowath – một ngôi trường trung học danh tiếng bậc nhất xứ Chùa tháp được giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Pháp. Với tư chất thông minh nổi trội, bà học rất giỏi môn Toán và sớm bộc lộ tinh thần tự tôn dân tộc sâu sắc. Năm bà 16 tuổi, mẹ mất sớm, cha bận rộn việc nước, bà với vai trò là chị cả đã sớm rèn luyện tính tự lập, thay cha mẹ chăm lo chu đáo cho các em.

Năm 1945, bà cùng gia đình trở về nước và tích cực tham gia vào phong trào quần chúng giành chính quyền tại Sài Gòn, bắt đầu kháng chiến bằng cách tiếp tế và chuyển vũ khí ra chiến khu cho quân đội. Cuối những năm 1940, bà hăng hái hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên yêu nước với bí danh Yến Sa, và đến tháng 10 năm 1947, bà vinh dự được kết nạp vào Đang Cộng sản Đông Dương. Trong vỏ bọc của một giáo viên dạy Toán và tiếng Pháp tại Sài Gòn, bà lấy tên mới là Nguyễn Thị Xuân để hoạt động cách mạng. Từ năm 1951 đến năm 1954, bà bị thực dân Pháp bắt giam tại khám Chí Hòa và giữ vai trò Chi ủy viên Chi bộ nhà tù. Sau khi ra tù, bà tiếp tục hoạt động trong phong trào hòa bình đòi thi hành Hiệp định Giơnevơ năm 1954. Về đời tư, bà kết hôn với người chồng là mối tình đầu của mình, mặc dù cả hai người đã phải trải qua thời kỳ xa cách, bặt vô âm tín suốt 9 năm ròng rã trong kháng chiến chống Pháp.

2. "Madame Bình" Và Dấu Ấn Ngoại Giao Lịch Sử Tại Hội Nghị Paris

Đầu năm 1961, bà được tổ chức cử sang tham gia hoạt động ngoại giao cho Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam và đổi tên thành Nguyễn Thị Bình nhằm giữ bí mật cũng như giúp bạn bè quốc tế dễ phát âm hơn. Từ năm 1969 đến năm 1976, bà giữ chức vụ Bộ trưởng Ngoại giao của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.

Trong giai đoạn 1968–1973, bà Nguyễn Thị Bình đã đi vào lịch sử ngoại giao thế giới với vai trò là Trưởng đoàn đàm phán tại Hội nghị Paris về Việt Nam. Bà là người phụ nữ duy nhất đặt bút ký vào bản Hiệp định Paris lịch sử ngày 27 tháng 1 năm 1973, đồng thời cũng là nhà ngoại giao nữ đầu tiên và duy nhất tính đến nay ký kết một hiệp định quốc tế với đại diện chính phủ Mỹ trong thời chiến.

Tại bàn đàm phán Paris, xuất hiện trong tà áo dài truyền thống màu hồng sậm đầy trang nhã, bà thể hiện một phong thái tự tin, lịch thiệp và vô cùng kiên định. Khả năng đàm phán của bà sắc bén đến mức truyền thông phương Tây phải ví von như việc "khiêu vũ giữa bầy sói" và trân trọng gọi bà bằng cái tên đầy ngưỡng mộ: Madame Bình. Bà nổi tiếng với những màn đấu trí và đối đáp đanh thép trước hàng chục phóng viên quốc tế sừng sỏ:

• Khi được hỏi về sự hiện diện của quân đội miền Bắc ở miền Nam, bà kiên quyết đáp: "Dân tộc Việt Nam là một, người Việt Nam ở Bắc cũng như ở Nam đều có nghĩa vụ chiến đấu chống xâm lược".

Thấm nhuần lời dạy "dĩ bất biến, ứng vạn biến" của Chủ tịch Hồ Chí Minh và tích cực kết hợp giữa ngoại giao nhà nước với ngoại giao nhân dân, bà cùng phái đoàn đã tranh thủ thành công sự ủng hộ của nhân dân yêu chuộng hòa bình trên khắp thế giới. Bà đúc rút ra 3 yếu tố cốt lõi mang lại chiến thắng lịch sử cho dân tộc: sự lãnh đạo xuất chúng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, khối đại đoàn kết dân tộc mạnh mẽ, và vai trò hậu phương lớn vững chắc của miền Bắc xã hội chủ nghĩa.

3. Nữ Bộ Trưởng Giáo Dục Đầu Tiên - Người Đặt Nền Móng Thống Nhất Đất Nước Về Giáo Dục

Sau khi nước nhà hòa bình, thống nhất, bà Nguyễn Thị Bình tiếp tục được Quốc hội tín nhiệm cử làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục nước Việt Nam từ ngày 26 tháng 7 năm 1976 đến ngày 16 tháng 2 năm 1987. Bà chính là nữ Bộ trưởng Giáo dục đầu tiên của Việt Nam.

Nhậm chức trong bối cảnh nền kinh tế - xã hội sau chiến tranh vô cùng khó khăn, giáo dục hai miền tồn tại nhiều điểm khác biệt lớn (miền Bắc hệ 10 năm, miền Nam hệ 12 năm), bà đã đương đầu với thử thách bằng những quyết sách cải cách vô cùng sáng tạo và thấu tình đạt lý:

• Chỉ trong vòng 2 năm sau ngày giải phóng, bà đã chỉ đạo xóa mù chữ thành công cho 1,4 triệu người (chiếm 95% số người mù chữ do chế độ cũ để lại).

Nhờ những cống hiến to lớn này, đồng nghiệp và cán bộ cấp dưới luôn nhớ về bà như một nhà lãnh đạo quyết đoán, nhiệt huyết, biết lắng nghe ý kiến đa chiều và luôn hết lòng vì sự nghiệp trồng người, xứng đáng với lời thơ tặng: "Trang vàng sử sách còn ghi dấu / Một bậc nữ lưu sáng giữa trời".

4. Những Cống Hiến Cuối Đời Và Tấm Lòng Son Sắt Với Tổ Quốc

Từ năm 1987 đến năm 1992, bà giữ chức vụ Phó Trưởng ban Đối ngoại Trung ương Đảng kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội. Giai đoạn từ năm 1992 đến năm 2002, bà đảm nhiệm cương vị Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Sau khi nghỉ hưu vào tháng 9 năm 2002, bà vẫn miệt mài cống hiến cho xã hội với vai trò là Chủ tịch Quỹ Hòa bình và Phát triển Việt Nam đến tút năm 90 tuổi.

Ngay cả khi bước vào tuổi cận kề một trăm, nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình vẫn giữ được sự minh mẫn đáng kinh ngạc, duy trì thói quen đọc sách báo, tập thể dục và theo dõi sát sao tình hình đất nước. Ở tuổi 96, bà vẫn tự tay chỉnh sửa, tự đánh máy bổ sung bản thảo cho cuốn hồi ký nổi tiếng mang tên "Gia đình, bạn bè và đất nước". Cuốn hồi ký này, cùng với tác phẩm "Tấm lòng với Đất nước" của bà, đã trở thành những di sản tinh thần quý báu ghi lại những chặng đường lịch sử đầy hy sinh gian khổ nhưng vô cùng kiêu hãnh của cả dân tộc.

Vào ngày 25 tháng 8 năm 2025, trong khuôn khổ lễ kỷ niệm 80 năm thành lập ngành ngoại giao Việt Nam, bà Nguyễn Thị Bình đã vinh dự được trao tặng danh hiệu cao quý Anh hùng Lao động vì những công lao đặc biệt xuất sắc trong lĩnh vực đối ngoại, đóng góp to lớn vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc. Quyết định phong tặng danh hiệu do Chủ tịch nước ký và được Tổng Bí thư Tô Lâm trực tiếp trao tặng cho bà. Đây chính là sự tôn vinh hoàn toàn xứng đáng cho cuộc đời hoạt động sôi nổi, kiên trung và tấm lòng son sắc một đời vì nước, vì dân của người nữ chiến sĩ cách mạng vĩ đại.

Các nguồn truy xuất

Bài viết được tổng hợp và đối chiếu nghiêm ngặt dựa trên nội dung các tư liệu lịch sử chính thống:

1. Bà Nguyễn Thị Bình – Trang thông tin điện tử Văn phòng Chủ tịch nước.