Nguyễn Thị Chiên – Người nữ du kích “tay không bắt giặc”

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt giai đoạn 1946–1952.

1. Từ cô gái nghèo đến nữ du kích Tán Thuật

Nguyễn Thị Chiên sinh năm 1930 tại xóm Trại Đồng, xã Tân Tiến, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Tuổi thơ của bà gắn với đói nghèo và mất mát. Theo tư liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Thái Bình, trong nạn đói năm 1945, bốn người anh chị của bà lần lượt qua đời. Từ nhỏ, bà phải đi ở mướn, làm thuê để kiếm sống.

Năm 1946, khi phong trào kháng chiến lan rộng ở quê hương, Nguyễn Thị Chiên tham gia du kích địa phương. Công việc ban đầu của cô gái trẻ là những nhiệm vụ tưởng như rất nhỏ: rải truyền đơn, canh gác, trinh sát, đưa tin và phát hiện nơi địch ém quân. Nhưng chính những công việc ấy đưa bà ngày càng sâu vào cuộc chiến đấu.

Ở Tán Thuật, bà cùng chị em xây dựng một đội nữ du kích. Họ vừa chiến đấu, vừa gây dựng cơ sở, phá giao thông, chống càn và tìm cách có thêm vũ khí. Tư liệu địa phương kể rằng các nữ du kích còn phải bắt cua, bắt ốc, làm những công việc kiếm tiền để mua sắm vũ khí.

Đó là một hình ảnh rất đặc biệt của chiến tranh nhân dân: người phụ nữ ban ngày có thể vẫn là một người dân quê, nhưng khi đất nước cần, họ trở thành những chiến sĩ thực sự.

Chú thích ảnh: Chân dung Anh hùng Nguyễn Thị Chiên và tư liệu về nữ du kích Tán Thuật. Ảnh tư liệu được các cơ quan báo chí, thông tấn sử dụng trong các bài viết về bà; một trong những ảnh chân dung được đăng trên Báo Phụ nữ Việt Nam.

2. Ba tháng rưỡi trong tay quân địch

Tháng 4 năm 1950, trong lúc đưa cán bộ về hoạt động tại địa phương, Nguyễn Thị Chiên bị quân Pháp bắt.

Bà bị giam cầm và tra tấn suốt khoảng ba tháng rưỡi. Tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam ghi rõ rằng địch dùng nhiều cách đánh đập, tra tấn nhưng không lấy được thông tin từ bà.

Một bài viết của Báo Nhân Dân, đăng năm 1952 và được lưu trong Hồ Chí Minh Toàn tập, ghi rằng bà từng bị đưa ra dọa bắn ba lần nhưng vẫn không khai một lời.

Tư liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Thái Bình còn ghi lại lời kể của chính bà về những lần bị trói, ném xuống sông rồi vớt lên để tiếp tục tra hỏi. Có lúc địch bịt mắt, trói bà như một tử tù và giả vờ xử bắn.

Nhưng điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc bà chịu đựng được đau đớn.

Đó là sự im lặng trước kẻ thù.

Nguyễn Thị Chiên hiểu rằng nếu khai báo, những người đồng đội, những cơ sở cách mạng và những người dân đã che chở cho cán bộ có thể bị liên lụy. Vì thế, dù còn rất trẻ, bà đã giữ kín những điều mình biết.

Cuối cùng, địch không khai thác được thông tin và phải thả bà.

Ra khỏi nhà tù, người phụ nữ trẻ ấy không trở về để sống một cuộc đời bình thường.

Bà lại tiếp tục hoạt động du kích.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Nguyễn Thị Chiên trong thời kỳ kháng chiến và những năm sau này. Nguồn tư liệu được đăng lại bởi Báo Phụ nữ Việt Nam, Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan báo chí địa phương.

3. Trên đường 39 và cuộc bắt giữ “tay không”

Sau khi trở lại hoạt động, Nguyễn Thị Chiên tiếp tục chỉ huy nữ du kích Tán Thuật.

Một trong những chiến công nổi tiếng nhất của bà diễn ra trên đường 39 vào tháng 10 năm 1951, khi lực lượng du kích phối hợp với Đại đội 44, Tiểu đoàn 680, Đại đoàn 320 đánh địch. Theo hồ sơ của Thông tấn xã Việt Nam, trong trận này bà bắn bị thương một tên địch, bắt sống sáu tên và thu bốn khẩu súng.

Nhưng câu chuyện khiến tên tuổi Nguyễn Thị Chiên được nhắc đến đặc biệt lại xảy ra trong một trận khác trên cùng chiến trường.

Theo tư liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Thái Bình, sau những ngày bị lực lượng ta quấy rối, một viên quan hai Pháp cùng hai lính hộ vệ rời vị trí. Nguyễn Thị Chiên phát hiện ra sự sơ hở ấy. Bà chỉ có một mình.

Không có một đội quân lớn phía sau.

Không có hỏa lực áp đảo.

Bà từ vị trí ẩn nấp bất ngờ hô lớn như thể đang chỉ huy cả một lực lượng, khiến hai tên lính hộ vệ bỏ chạy. Sau đó bà lao ra, giật khẩu súng tiểu liên của viên quan hai và bắt hắn.

Thông tin này cũng được Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận: trong trận chống càn tháng 12 năm 1951, Nguyễn Thị Chiên tay không bắt sống bốn tên địch, trong đó có một quan hai Pháp.

Từ đó, biệt danh “người phụ nữ tay không bắt giặc” gắn với tên tuổi Nguyễn Thị Chiên.

Nhưng nếu chỉ gọi đó là một chiến công táo bạo thì chưa đủ.

Điều đáng nói hơn là sự mưu trí.

Trong chiến tranh, đôi khi người chiến sĩ không thể thắng bằng sức mạnh. Họ phải thắng bằng sự bình tĩnh, khả năng quan sát và quyết định trong một khoảnh khắc.

Và Nguyễn Thị Chiên đã làm được điều đó khi tuổi đời còn rất trẻ.

4. Hai mươi hai tuổi và danh hiệu Anh hùng

Những chiến công của Nguyễn Thị Chiên không chỉ được truyền lại trong nhân dân.

Năm 1952, bà được chọn là nữ du kích duy nhất đi báo cáo điển hình tại Đại hội Anh hùng Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất tổ chức tại Việt Bắc, từ ngày 30-4 đến 6-5-1952.

Khi ấy bà mới 22 tuổi.

Tại Đại hội, Nguyễn Thị Chiên được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bà cũng được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng một khẩu súng ngắn của Người.

Điều đặc biệt là trước đó, câu chuyện về Nguyễn Thị Chiên đã được chính Hồ Chí Minh giới thiệu trên Báo Nhân Dân dưới bút danh C.B.

Bài viết ngày 5-6-1952 ghi lại những thành tích của nữ trung đội trưởng: trong đợt thi đua từ 19-5 đến 19-12-1951, bà tham gia 10 trận, tự tay tước 15 khẩu súng và bắt sống 20 tên địch, trong đó có một quan hai Pháp.

Con số này cần được hiểu đúng: các nguồn tổng kết thành tích theo những khoảng thời gian và cách thống kê khác nhau. Vì vậy, thay vì cộng trừ để tạo ra một “con số cuối cùng”, chúng ta nên giữ nguyên những con số gắn với từng nguồn và từng giai đoạn.

Đó cũng là cách tôn trọng lịch sử.

Sau Đại hội, Nguyễn Thị Chiên tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ. Năm 1953, bà chính thức gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam, công tác tại Tổng cục Chính trị và Quân khu Thủ đô; năm 1984 nghỉ hưu với quân hàm Trung tá. Bà qua đời ngày 1-6-2016 tại Hà Nội.

Chú thích ảnh: Nguyễn Thị Chiên tại các hoạt động, đại hội và những năm sau này. Tư liệu về Đại hội năm 1952, việc bà được tuyên dương Anh hùng và được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng khẩu súng được Thông tấn xã Việt Nam và tư liệu lịch sử của Báo Nhân Dân ghi nhận.

Lời kết – Người phụ nữ bước ra từ một làng quê nghèo

Nguyễn Thị Chiên không sinh ra trong một gia đình giàu có.

Bà lớn lên từ đói nghèo, mất mát và những năm tháng mà một cô gái nông thôn phải vật lộn để có miếng ăn. Nhưng khi đất nước bước vào chiến tranh, bà đã đứng vào hàng ngũ những người bảo vệ quê hương.

Điều làm nên tên tuổi Nguyễn Thị Chiên không chỉ là chuyện “tay không bắt giặc”.

Đó còn là ba tháng rưỡi trong nhà tù mà bà không khai báo; là những lần trở lại hoạt động sau khi bị thương; là việc gây dựng cơ sở, bảo vệ đồng đội và nhân dân; là sự bình tĩnh trong những thời khắc mà chỉ một quyết định sai cũng có thể phải trả giá bằng mạng sống.

Và có lẽ điều đẹp nhất trong câu chuyện của bà là: một người đã chiến đấu rất quyết liệt nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là để đất nước có hòa bình.

Hôm nay, khi chúng ta có thể sống trong những ngôi nhà bình yên, đi trên những con đường không còn tiếng súng, rất dễ quên rằng đã từng có những người phụ nữ tuổi đôi mươi phải đứng giữa những cuộc càn quét, những nhà tù và những trận chiến để giữ lấy từng xóm làng.

Nguyễn Thị Chiên là một trong những người như thế.

Tên tuổi của bà nhắc chúng ta rằng hòa bình không phải món quà tự nhiên mà có. Đằng sau hai chữ hòa bình là tuổi trẻ, máu, nước mắt và sự kiên cường của biết bao con người.

Và vì thế, nhớ về họ không chỉ là nhớ về chiến tranh.

Đó là cách chúng ta biết ơn hòa bình.

Một câu chuyện tiếp theo có thể khai thác từ tư liệu

“Bắt được người đã giết anh mình, Nguyễn Thị Chiên và sự lựa chọn giữa trả thù và lòng khoan dung”

Đây là một câu chuyện có tư liệu gốc rất đáng chú ý: bài viết của Hồ Chí Minh trên Báo Nhân Dân năm 1952 ghi rằng khi bắt được tên đồn trưởng đã giết anh mình, Nguyễn Thị Chiên đã giải thích chính sách khoan hồng rồi thả người này; sau đó người này gọi những ngụy binh khác ra hàng