NGUYỄN THỊ CHIÊN – NỮ ANH HÙNG ĐẦU TIÊN CỦA QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM

Có những nhân vật lịch sử được nhớ đến bởi những trận đánh lớn, nhưng cũng có những con người trở thành biểu tượng từ chính những năm tháng chiến đấu giữa làng quê. Nguyễn Thị Chiên (1930–2016) là một trong những người như thế. Sinh ra trong một gia đình nghèo ở Kiến Xương, Thái Bình, bà sớm tham gia hoạt động cách mạng và trở thành một nữ du kích tiêu biểu trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Năm 1952, khi mới 22 tuổi, Nguyễn Thị Chiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Tuổi thơ của cô gái nghèo ở Kiến Xương

Nguyễn Thị Chiên sinh năm 1930 tại huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Theo Báo Quân đội nhân dân, tuổi thơ của bà gắn với một hoàn cảnh gia đình rất khó khăn: bà mồ côi cha rồi mồ côi mẹ, phải đi ở cho địa chủ từ khi còn nhỏ.
Cuộc đời của cô gái trẻ ấy thay đổi sau Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Được cán bộ cách mạng tuyên truyền, giáo dục và dìu dắt, Nguyễn Thị Chiên dần hiểu biết về tình hình đất nước và tích cực tham gia hoạt động. Từ một cô gái có cuộc sống cơ cực, bà từng bước trở thành một cán bộ, một người tham gia phong trào kháng chiến tại địa phương.
Đó cũng là thời điểm cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào một giai đoạn mới. Ở nhiều vùng nông thôn, lực lượng du kích được xây dựng và hoạt động ngay tại địa phương.
Nguyễn Thị Chiên đã lựa chọn tham gia vào lực lượng ấy.

Nữ du kích giữa vùng tạm chiếm

Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến, Nguyễn Thị Chiên vừa làm công tác phụ nữ vừa tham gia chỉ huy lực lượng du kích ở địa phương. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam ghi nhận bà từng đảm nhiệm nhiệm vụ bí thư phụ nữđồng thời là chỉ huy một trung đội du kích ở xã.
Đây là một nhiệm vụ không đơn giản.
Hoạt động du kích ở vùng tạm chiếm đòi hỏi người cán bộ phải vừa xây dựng cơ sở, vừa nắm tình hình và tổ chức lực lượng. Người dân địa phương cũng phải đối mặt với những cuộc càn quét và sự kiểm soát của đối phương.
Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Thị Chiên cùng đồng đội tổ chức các hoạt động du kích và vận động nhân dân tham gia kháng chiến.
Bà không chỉ xuất hiện với vai trò một người chiến đấu, mà còn là người tổ chức và chỉ huy lực lượng nữ du kích.

Tiếng mìn trên đường 39

Năm 1950, Nguyễn Thị Chiên thực hiện một nhiệm vụ mà sau này được ghi nhận trong hồ sơ thành tích của bà.
Theo Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, bà đã giật mìn tiêu diệt một tiểu đội địch đi tuần tra trên đường 39. Nguồn này gọi đây là một trong những hành động mở đầu, góp phần cổ vũ phong trào đấu tranh vũ trang của nhân dân địa phương.
Những hoạt động như vậy cho thấy cách thức chiến đấu của lực lượng du kích trong cuộc kháng chiến chống Pháp: tận dụng địa hình, nắm tình hình địa phương và tổ chức những trận đánh phù hợp với điều kiện của mình.
Nhưng nguy hiểm không chỉ đến từ những trận đánh.
Trong một lần Nguyễn Thị Chiên dẫn đồng chí bí thư kiêm Chủ tịch xã đi dự cuộc họp, hai người gặp lực lượng địch. Bà đã hô to để người đồng chí có thời gian chạy thoát, còn mình bị bắt.

Ba tháng trong nhà tù

Sau khi bị bắt, Nguyễn Thị Chiên bị giam giữ trong khoảng ba tháng.
Theo tư liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, trong thời gian này bà bị đối phương tra hỏi và tra tấn nhưng không khai báo thông tin về cơ sở cách mạng. Cuối cùng, đối phương phải thả bà.
Sau khi trở về, sức khỏe của bà suy yếu và tổ chức bố trí cho bà nghỉ ngơi, điều dưỡng.
Nhưng thời gian nghỉ của Nguyễn Thị Chiên không kéo dài.
Chỉ sau một thời gian ngắn, bà xin trở lại nhận nhiệm vụ.
Đây là một chi tiết thường được nhắc đến khi nói về cuộc đời hoạt động của bà: sau những tháng ngày bị giam giữ, bà tiếp tục quay lại với phong trào du kích ở quê hương.

Lập lại đội nữ du kích

Trở về địa phương, Nguyễn Thị Chiên tham gia xây dựng lại đội nữ du kích.
Hoạt động của đội không chỉ là chiến đấu. Theo tư liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, các nữ du kích còn luyện tập, canh gác, quấy rối và đánh địch; đồng thời tham gia khai hoang, cấy lúa, chăn nuôi để tạo nguồn kinh phí phục vụ hoạt động.
Điều này phản ánh một đặc điểm của lực lượng du kích địa phương trong kháng chiến: đời sống chiến đấu và đời sống sản xuất gắn chặt với nhau.
Những người phụ nữ vừa phải lo cuộc sống thường ngày, vừa tham gia công tác kháng chiến.
Với Nguyễn Thị Chiên, công việc xây dựng lực lượng nữ du kích vì thế không chỉ nằm trên chiến trường mà còn gắn với việc duy trì một cơ sở có thể hoạt động lâu dài.

“Tay không bắt giặc”

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với Nguyễn Thị Chiên là việc bà bắt đối phương mà không sử dụng vũ khí, sau này thường được nhắc đến với cụm từ “tay không bắt giặc”.
Theo tư liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, năm 1951, Nguyễn Thị Chiên đã dùng cách thức khôn khéo để bắt một người thuộc lực lượng đối phương ngay giữa chợ, qua đó thu được 7 khẩu súng. Sau đó, bà tiếp tục tham gia bắt một sĩ quan chỉ huy của quân Pháp trong một trận càn tại địa phương.
Báo Quân đội nhân dân cũng nhắc đến Nguyễn Thị Chiên với chiến tích “tay không bắt giặc” và cho biết bà được tuyên dương Anh hùng khi mới 22 tuổi.
Câu chuyện ấy trở thành một phần nổi bật trong hình ảnh của Nguyễn Thị Chiên.
Nó cho thấy hoạt động du kích không chỉ dựa vào sức mạnh vũ khí. Sự hiểu biết địa phương, khả năng tổ chức và cách tiếp cận phù hợp với từng tình huống cũng có vai trò quan trọng.

Mở đường vào lô cốt

Một thành tích khác được ghi nhận trong tư liệu về Nguyễn Thị Chiên là việc bà dẫn đầu một tổ bộc phá, mở được ba hàng rào và chiếm một lô cốt.
Đây là một nhiệm vụ khác hẳn những hoạt động bí mật thường ngày.
Nếu việc xây dựng cơ sở đòi hỏi sự kiên trì và kín đáo, những trận đánh vào vị trí phòng thủ lại đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều người.
Nguyễn Thị Chiên vừa là người tham gia chiến đấu, vừa đảm nhiệm vai trò chỉ huy.
Những thành tích ấy dần khiến bà trở thành một trong những gương mặt nổi bật của phong trào nữ du kích trong kháng chiến chống Pháp.

Ngày lịch sử năm 1952

Tháng 5 năm 1952, Đại hội Liên hoan Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức.
Nguyễn Thị Chiên có mặt tại Đại hội và được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng một khẩu súng ngắn. Bà cũng được Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Huân chương Quân công hạng Ba và Huân chương Kháng chiến hạng Nhấttheo tư liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.
Đặc biệt, ngày 19/5/1952, Nguyễn Thị Chiên được Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Khi ấy bà mới 22 tuổi. Báo Quân đội nhân dân và Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đều ghi nhận bà là nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Khoảnh khắc ấy đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đời người nữ du kích quê Thái Bình.
Từ một cô gái từng phải đi ở từ nhỏ, Nguyễn Thị Chiên trở thành người phụ nữ đầu tiên trong Quân đội nhân dân Việt Nam được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Một nữ anh hùng nhưng không chỉ có chiến đấu

Điều đáng chú ý khi tìm hiểu về Nguyễn Thị Chiên là câu chuyện của bà không chỉ xoay quanh chiến đấu.
Ngay từ những năm đầu hoạt động, bà đã gắn với công tác phụ nữ. Sau đó, bà vừa tham gia xây dựng lực lượng, vừa tổ chức sản xuất và duy trì hoạt động của đội nữ du kích.
Điều này phản ánh vai trò đa dạng của phụ nữ trong kháng chiến.
Họ không chỉ trực tiếp cầm vũ khí mà còn tham gia vận động quần chúng, bảo đảm hậu cần, liên lạc, sản xuất và xây dựng cơ sở.
Trong trường hợp của Nguyễn Thị Chiên, những công việc ấy đan xen với nhau trong suốt quá trình hoạt động của bà.

Những năm tháng sau kháng chiến chống Pháp

Sau khi cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc, Nguyễn Thị Chiên tiếp tục công tác trong quân đội.
Theo Báo Quân đội nhân dân, bà từng công tác tại Tổng cục Chính trị và Quân khu Thủ đô, sau này là Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội. Năm 1984, bà được phong quân hàm Trung tá.
Như vậy, danh hiệu Anh hùng năm 1952 không phải là điểm kết thúc con đường công tác của bà.
Nguyễn Thị Chiên tiếp tục gắn bó với quân đội trong nhiều năm sau đó, từ một nữ du kích địa phương trở thành cán bộ quân đội.
Bà qua đời năm 2016, hưởng thọ 87 tuổi.

Từ một cô gái làng quê đến biểu tượng của nữ du kích

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Thị Chiên, có thể thấy một hành trình đặc biệt.
Bắt đầu từ một tuổi thơ nghèo khó.
Tiếp đó là những ngày tham gia hoạt động cách mạng.
Rồi trở thành nữ du kích, chỉ huy lực lượng ở địa phương.
Bị bắt và giam giữ.
Trở về tiếp tục hoạt động.
Xây dựng đội nữ du kích.
Tham gia nhiều trận đánh và nhiệm vụ khác nhau.
Cuối cùng được tuyên dương Anh hùng khi mới 22 tuổi.
Những mốc ấy nối tiếp nhau trong một quãng thời gian rất ngắn.
Nhưng đằng sau những chiến công được ghi lại trong tư liệu còn có một điều quan trọng khác: Nguyễn Thị Chiên là một người xuất thân từ chính làng quê mà bà chiến đấu để bảo vệ.
Địa bàn hoạt động của bà không phải một chiến trường xa lạ.
Đó là những con đường, khu chợ, làng xóm và vùng nông thôn nơi bà đã lớn lên.

Lời kết – Người nữ du kích bước ra từ một làng quê

Lịch sử đôi khi bắt đầu từ những nơi rất bình thường.
Một ngôi làng.
Một gia đình nghèo.
Một cô gái trẻ.
Và một quyết định tham gia vào dòng chảy lớn của thời đại.
Nguyễn Thị Chiên đã đi từ hoàn cảnh ấy đến vị trí nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Câu chuyện của bà không chỉ nằm ở những chiến công được ghi trong hồ sơ lịch sử. Đó còn là câu chuyện về một người phụ nữ đã nhiều lần trở lại với nhiệm vụ sau những thử thách khắc nghiệt, từ công tác phụ nữ đến xây dựng lực lượng du kích và tiếp tục phục vụ trong quân đội sau chiến tranh.
Năm 1952, khi mới 22 tuổi, cái tên Nguyễn Thị Chiên được ghi vào lịch sử với danh hiệu Anh hùng.
Nhưng nếu chỉ nhớ đến bà bằng một danh hiệu thì có lẽ vẫn chưa đủ.
Đằng sau danh hiệu ấy là cô gái nghèo năm nào ở Kiến Xương, là người nữ du kích giữa vùng quê kháng chiến, là người từng bị bắt nhưng tiếp tục trở lại với nhiệm vụ.
Một cuộc đời bắt đầu từ gian khó, đi qua chiến tranh và để lại một cái tên không chỉ trong lịch sử quân đội, mà còn trong lịch sử của những người phụ nữ Việt Nam thời kháng chiến.