NGUYỄN THỊ ĐẸT -Người mẹ Tân Vạn mất ba người con trai và không tìm được mộ

Khu vực Bình Dương, Bình Đa và Tân Vạn nằm gần nhiều đồn bốt ở Biên Hòa. Trong kháng chiến chống Pháp, lực lượng công an, du kích và Vệ quốc đoàn hoạt động xen kẽ vùng dân cư. Gia đình có con tham gia bị theo dõi, đe dọa và ép gọi con ra đầu hàng. Sau năm 1954, người tập kết ra Bắc hoặc tiếp tục chiến đấu có thể mất liên lạc với gia đình trong nhiều năm.

Mẹ Nguyễn Thị Đẹt sinh năm 1901 và có năm người con. Người con Hai Hoành sinh năm 1924, tham gia Thanh niên Tiền phong rồi Vệ quốc đoàn. Nguyễn Văn Ba, còn gọi Ba Bụng, sinh năm 1926, làm công an địa phương. Cuối tháng 8/1948, ông bị bắt, tra tấn vì không khai cơ sở và bị giết ngày 03/09/1948. Nguyễn Văn Bốn sinh năm 1940, tham gia du kích để tiếp tục chiến đấu tại Bình Đa.

Ngày 06/11/1952, Nguyễn Văn Bốn hy sinh khi trinh sát bót Bình Đa. Mẹ chịu cú sốc nặng, nhưng sau đó tiếp tục sống và chờ Hai Hoành. Sau Hiệp định Genève, bà chỉ gặp con trong thời gian ngắn khi đơn vị hành quân đi tập kết. Sau ngày thống nhất, một đồng đội báo tin Hai Hoành đã hy sinh ngày 09/08/1968 trong đợt ba của Tổng tiến công Mậu Thân; nơi chôn cất không xác định. Mẹ cũng không tìm lại được mộ của Nguyễn Văn Ba và Nguyễn Văn Bốn.

Một chi tiết tiêu biểu là việc con gái út mang gói mắm tiếp tế cho du kích và bị lính kiểm soát phát hiện, tịch thu rồi đánh. Câu chuyện cho thấy hoạt động tiếp tế không chỉ do người mẹ mà có thể huy động cả thành viên nhỏ tuổi trong gia đình, đồng thời phản ánh nguy hiểm của một vật dụng rất bình thường trong hoàn cảnh chiến tranh.

Nỗi chờ đợi Hai Hoành kéo dài từ năm 1954 đến sau ngày đất nước thống nhất. Mẹ hy vọng người con cuối cùng trở về, nhưng nhận tin anh đã hy sinh từ năm 1968. Ba người con đều không có phần mộ được gia đình xác định. Danh hiệu và Huân chương Độc lập là sự ghi nhận, nhưng không thay thế được nhu cầu tìm nơi an nghỉ và tưởng niệm cụ thể.