Nguyễn Thị Định – Người phụ nữ đứng giữa bão lửa và “Đội quân tóc dài”

Có một vùng đất ở miền Nam mà mỗi khi nhắc đến, người ta thường nghĩ ngay đến những hàng dừa xanh, những con sông và những người phụ nữ Nam Bộ mạnh mẽ.

Đó là Bến Tre.

Trong những năm chiến tranh, Bến Tre trở thành một trong những địa phương nổi tiếng với phong trào đấu tranh của phụ nữ.

Những người phụ nữ ấy không mặc quân phục.

Nhiều người vẫn mặc áo bà ba.

Vẫn để mái tóc dài.

Vẫn gánh hàng ra chợ, đi làm ruộng, chăm sóc gia đình.

Nhưng khi chiến tranh đến, họ bước ra khỏi căn nhà của mình để tham gia đấu tranh.

Họ đi biểu tình.

Họ đấu tranh trực diện với chính quyền đối phương.

Họ làm giao liên.

Nuôi giấu cán bộ.

Chuyển thư, chuyển tài liệu.

Vận động quần chúng.

Có người còn trực tiếp tham gia chiến đấu.

Và người được nhắc đến nhiều nhất khi kể về phong trào ấy là Nguyễn Thị Định.

Cô gái Bến Tre bước vào cách mạng

Nguyễn Thị Định sinh ngày 15/3/1920 tại xã Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre, trong một gia đình nông dân.

Gia đình bà không giàu có.

Nhưng vùng quê Bến Tre khi ấy đã sớm chịu ảnh hưởng của phong trào yêu nước.

Từ khi còn rất trẻ, Nguyễn Thị Định đã tham gia hoạt động cách mạng.

Năm 1938, bà được kết nạp vào Đảng.

Đó là thời điểm bà mới 18 tuổi.

Một cô gái trẻ ở miền quê Nam Bộ bắt đầu bước vào con đường mà lúc ấy chưa ai có thể biết sẽ đưa bà đến đâu.

Những năm đầu hoạt động cách mạng, bà tham gia tuyên truyền, vận động nhân dân và xây dựng cơ sở.

Nhưng hoạt động bí mật trong thời kỳ thực dân Pháp kiểm soát không phải chuyện dễ dàng.

Chỉ cần bị phát hiện, người hoạt động có thể bị bắt bất cứ lúc nào.

Và Nguyễn Thị Định đã bị bắt.

Bà bị chính quyền thực dân giam giữ.

Những năm tháng trong tù đã để lại dấu ấn sâu sắc trong cuộc đời người phụ nữ trẻ.

Nhưng nhà tù không làm bà từ bỏ con đường đã chọn.

Ra tù, bà tiếp tục hoạt động.

Một người phụ nữ và chuyến vượt biển lịch sử

Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công.

Nguyễn Thị Định tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng ở Nam Bộ.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, bà tham gia công tác tại Bến Tre và nhiều địa bàn khác.

Nhưng một trong những dấu mốc đặc biệt nhất trong cuộc đời bà là chuyến vượt biển ra Bắc năm 1946.

Lúc ấy, cuộc kháng chiến ở Nam Bộ đang diễn ra.

Việc liên lạc giữa miền Nam và Trung ương vô cùng khó khăn.

Nguyễn Thị Định được giao nhiệm vụ đi bằng đường biển ra Bắc để báo cáo tình hình Nam Bộ và xin chi viện.

Đó là một chuyến đi cực kỳ nguy hiểm.

Một chiếc thuyền nhỏ.

Biển rộng.

Và nguy cơ bị phát hiện luôn ở phía trước.

Nhưng chuyến đi đã thành công.

Bà ra đến Việt Bắc, gặp Trung ương và sau đó trở về miền Nam cùng một số vũ khí, tài liệu.

Chuyến đi ấy cho thấy một điều:

Người phụ nữ Bến Tre không chỉ làm công tác vận động quần chúng.

Bà có thể đảm nhận những nhiệm vụ mà chỉ một sai lầm nhỏ cũng có thể khiến cả chuyến đi thất bại.

Những mất mát riêng tư

Chiến tranh không chỉ lấy đi tuổi trẻ của Nguyễn Thị Định.

Nó còn lấy đi những người bà yêu thương.

Chồng bà, ông Nguyễn Văn Bích, cũng là một cán bộ cách mạng.

Ông bị địch bắt và sau đó hy sinh trong tù.

Khi ấy, Nguyễn Thị Định đang hoạt động cách mạng.

Bà không thể trở về bên chồng.

Không thể tổ chức một tang lễ bình thường.

Không thể có một khoảng thời gian dài để đau buồn.

Chiến tranh buộc bà phải tiếp tục công việc.

Đó là một trong những điều khắc nghiệt nhất đối với những người phụ nữ hoạt động cách mạng.

Họ vẫn là những người vợ.

Những người mẹ.

Những người con.

Nhưng hoàn cảnh buộc họ phải cất nỗi đau riêng vào một góc và tiếp tục đi.

Nguyễn Thị Định cũng phải xa con trong nhiều năm.

Những năm tháng ấy để lại trong bà một nỗi đau mà sau này bà từng nhắc đến trong hồi ký.

Bà có thể chỉ huy hàng nghìn người.

Có thể tổ chức phong trào.

Có thể đối mặt với những cuộc truy quét.

Nhưng trước tình cảm của một người mẹ dành cho con, bà cũng chỉ là một người phụ nữ bình thường.

Đồng Khởi Bến Tre

Năm 1960.

Bến Tre bước vào một thời kỳ đặc biệt.

Phong trào Đồng Khởi bùng lên.

Từ những vùng nông thôn, nhân dân đứng lên đấu tranh chống lại chính quyền và bộ máy kiểm soát của đối phương.

Trong phong trào ấy, phụ nữ đóng vai trò rất quan trọng.

Họ không đứng ngoài cuộc.

Họ trở thành lực lượng trực tiếp tham gia đấu tranh.

Những đoàn phụ nữ đông người kéo đến trụ sở chính quyền.

Họ yêu cầu thả người bị bắt.

Yêu cầu chấm dứt các cuộc càn quét.

Yêu cầu thực hiện những quyền lợi mà họ cho rằng thuộc về nhân dân.

Một hình thức đấu tranh đặc biệt xuất hiện:

phụ nữ dùng chính thân phận của mình để tạo thành sức ép chính trị.

Họ đi thành từng đoàn.

Người nọ nắm tay người kia.

Phụ nữ lớn tuổi đi trước.

Những bà mẹ bế con.

Những cô gái trẻ.

Những người vợ có chồng đang bị bắt.

Những người phụ nữ ấy cùng nhau tiến về phía chính quyền đối phương.

Họ không có súng.

Nhưng họ có số đông.

Có sự đoàn kết.

Và có một quyết tâm rất mạnh mẽ.

Từ đó, hình ảnh “Đội quân tóc dài” dần trở nên nổi tiếng.

Vì sao gọi là “Đội quân tóc dài”?

Đó không phải là một đơn vị quân đội theo nghĩa thông thường.

Những người phụ nữ trong phong trào không phải ai cũng là chiến sĩ vũ trang.

Nhiều người là nông dân.

Là người buôn bán.

Là những bà mẹ.

Những người vợ.

Những cô gái trẻ.

Nhưng họ cùng tham gia đấu tranh và tạo thành một lực lượng xã hội lớn.

Cái tên “Đội quân tóc dài” vì thế mang một ý nghĩa rất đặc biệt.

Tóc dài vốn là hình ảnh rất quen thuộc của người phụ nữ Việt Nam.

Trong chiến tranh, hình ảnh ấy lại trở thành biểu tượng của một lực lượng đấu tranh đặc biệt.

Họ có cách chiến đấu của riêng mình.

Khi cần, họ đấu tranh chính trị.

Khi cần, họ vận động quần chúng.

Khi cần, họ làm giao liên.

Khi cần, họ nuôi giấu cán bộ.

Và khi chiến trường yêu cầu, nhiều người trong số họ cũng tham gia lực lượng vũ trang.

Nguyễn Thị Định là một trong những người lãnh đạo quan trọng của phong trào phụ nữ Bến Tre trong giai đoạn này.

Bà hiểu rất rõ sức mạnh của phụ nữ.

Không chỉ vì họ đông.

Mà bởi họ có một thứ mà chiến tranh rất khó lấy đi:

tình yêu đối với gia đình và quê hương.

Một người mẹ có thể chịu đựng rất nhiều khi nghĩ đến con mình.

Một người vợ có thể đi rất xa để tìm chồng.

Một người phụ nữ có thể đứng trước họng súng khi biết rằng phía sau mình là gia đình, là làng xóm, là những người thân đang chịu cảnh chiến tranh.

Nguyễn Thị Định đã biến sức mạnh ấy thành một phần của phong trào cách mạng.

Nữ tướng giữa chiến trường

Sau Đồng Khởi, vai trò của Nguyễn Thị Định ngày càng lớn.

Bà tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng ở Bến Tre và sau đó giữ những vị trí quan trọng trong lực lượng cách mạng miền Nam.

Bà trở thành Phó Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Đó là một vị trí đặc biệt trong một cuộc chiến mà phần lớn lực lượng chỉ huy là nam giới.

Nhưng Nguyễn Thị Định không được nhớ đến chỉ vì bà là một phụ nữ giữ vị trí cao.

Bà được những người cùng thời nhớ đến bởi phong cách gần gũi.

Bà có thể nói chuyện với cán bộ cấp cao.

Nhưng cũng có thể ngồi nói chuyện với những người phụ nữ ở một làng quê.

Có thể bàn về chiến trường.

Nhưng cũng quan tâm đến việc người dân có đủ gạo ăn hay không.

Có những cán bộ trẻ gọi bà bằng cái tên rất thân mật:

“Cô Ba Định.”

Cách gọi ấy cho thấy khoảng cách giữa một người chỉ huy và những người bên dưới đôi khi không quá lớn.

Bà không tạo ra hình ảnh xa cách.

Ngược lại, sự gần gũi giúp bà hiểu rõ hơn những gì đang diễn ra ở cơ sở.

Một câu chuyện về người mẹ

Trong những câu chuyện về Nguyễn Thị Định, có một điều thường bị che khuất bởi những danh hiệu và chiến công:

bà là một người mẹ.

Chiến tranh khiến bà phải xa con trong nhiều năm.

Có những lần bà muốn được nhìn thấy con nhưng điều kiện hoạt động không cho phép.

Có những lúc chỉ một bức thư cũng trở thành món quà quý giá.

Đó là mặt rất khác của người phụ nữ thường xuất hiện trong những bức ảnh với vẻ nghiêm nghị, trong bộ quân phục và bên cạnh các cán bộ quân sự.

Đằng sau bộ quân phục ấy là một người mẹ.

Một người từng mất chồng.

Một người từng phải xa con.

Một người cũng có những lúc yếu lòng.

Nhưng mỗi lần nghĩ đến hoàn cảnh đất nước, bà lại tiếp tục công việc.

Có lẽ đó cũng chính là lý do câu chuyện Nguyễn Thị Định được nhiều người phụ nữ Việt Nam đồng cảm.

Bởi bà không phải một nhân vật được tạo ra chỉ để trở thành biểu tượng.

Bà là một người phụ nữ bình thường đã sống trong một thời đại phi thường.

Sau ngày đất nước thống nhất

Năm 1975, đất nước thống nhất.

Chiến tranh kết thúc.

Nhưng Nguyễn Thị Định không dừng lại.

Bà tiếp tục đảm nhận nhiều công việc quan trọng trong bộ máy nhà nước và tổ chức phụ nữ.

Bà từng giữ chức Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Bà cũng là nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Sau chiến tranh, bà dành nhiều tâm sức cho công tác phụ nữ, trẻ em và các hoạt động xã hội.

Người phụ nữ từng đi qua chiến tranh giờ lại tiếp tục một cuộc chiến khác:

Cuộc chiến chống đói nghèo.

Cuộc chiến để phụ nữ có tiếng nói hơn trong xã hội.

Cuộc chiến để những đứa trẻ có điều kiện học tập và trưởng thành.

Nguyễn Thị Định qua đời ngày 26/8/1992.

Bà hưởng thọ 72 tuổi.

Sau khi bà mất, nhiều địa phương đã đặt tên đường, trường học, công viên theo tên bà.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh có đường Nguyễn Thị Định.

Tại Bến Tre có nhiều công trình, trường học và địa danh gắn với tên tuổi bà.

Tên Nguyễn Thị Định trở thành một phần của ký ức về phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh.

“Đội quân tóc dài” và những người phụ nữ không đứng ngoài lịch sử

Ngày nay, khi nhìn lại những bức ảnh về Đồng Khởi Bến Tre, chúng ta có thể thấy những người phụ nữ rất khác với hình dung thông thường về chiến tranh.

Họ mặc áo bà ba.

Đầu đội khăn.

Tóc dài.

Có người bế con.

Có người mang theo chiếc nón lá.

Có người còn rất trẻ.

Nhưng họ đứng thành hàng.

Cùng nhau tiến về phía trước.

Đó là một hình ảnh rất đặc biệt.

Bởi nó nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người cầm súng.

Có những người không trực tiếp chiến đấu bằng vũ khí nhưng vẫn góp phần làm thay đổi cục diện bằng sức mạnh của quần chúng.

Và trong câu chuyện ấy, phụ nữ không phải những người đứng bên ngoài lịch sử.

Họ chính là một phần của lịch sử.

Nguyễn Thị Định là người đã nhìn thấy sức mạnh ấy rất sớm.

Bà hiểu rằng một người phụ nữ có thể là một người mẹ.

Có thể là một người vợ.

Có thể là một người nông dân.

Nhưng đồng thời cũng có thể trở thành một người đấu tranh, một cán bộ, một người chỉ huy.

Có lẽ khi nhắc đến Nguyễn Thị Định, người ta sẽ nhớ đến “Đội quân tóc dài”.

Nhưng nếu chỉ nhớ đến bà như một nữ tướng, câu chuyện vẫn chưa đầy đủ.

Bởi trước khi trở thành một nữ tướng, bà là một cô gái Bến Tre.

Một người vợ từng mất chồng.

Một người mẹ từng phải xa con.

Một người phụ nữ đã sống qua những năm tháng tù đày, hoạt động bí mật và chiến tranh khốc liệt.

Bà đã cùng những người phụ nữ bình dị biến mái tóc dài, chiếc áo bà ba, đôi chân trần và tiếng nói của những người mẹ thành một lực lượng đấu tranh đặc biệt.

Nguyễn Thị Định đã đi qua chiến tranh không chỉ bằng sức mạnh của một người chỉ huy, mà còn bằng sức mạnh của một người phụ nữ hiểu rất rõ giá trị của gia đình, quê hương và cuộc sống.

Và có lẽ đó cũng là điều đẹp nhất khi kể lại câu chuyện về bà:

Trong những năm tháng mà bom đạn tưởng như có thể cuốn phăng mọi thứ, những người phụ nữ vẫn đứng lên – bằng chính sự mềm mại, bền bỉ và kiên cường của mình.

“Câu chuyện thời hoa lửa” – kể lại những cuộc đời đã đi qua chiến tranh, để hôm nay chúng ta hiểu rằng trong mỗi trang sử hào hùng luôn có bóng dáng của những con người rất đỗi bình thường. ❤️