Nguyễn Thị Định – Nữ tướng huyền thoại của phong trào Đồng khởi và “Đội quân tóc dài”
Nguyễn Thị Định (15-3-1920 – 26-8-1992), thường được nhân dân gọi thân mật là Chị Ba, Cô Ba, Bà Ba, là một trong những nữ cán bộ, nữ tướng tiêu biểu của cách mạng Việt Nam. Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo giàu lòng yêu nước ở Bến Tre, bà sớm tham gia phong trào cách mạng, trở thành đảng viên năm 1938 và trải qua nhiều năm tù đày, mất mát trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Bà là một trong những người có vai trò quan trọng trong phong trào Đồng khởi Bến Tre năm 1960, góp phần hình thành “Đội quân tóc dài” và phương thức đấu tranh “ba mũi giáp công”. Trong kháng chiến chống Mỹ, bà giữ cương vị Phó tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, phụ trách phong trào chiến tranh du kích và được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1974. Mùa Xuân 1975, bà giữ vai trò Phó tổng tư lệnh, Phó tổng chỉ huy chiến dịch. Sau ngày đất nước thống nhất, Nguyễn Thị Định tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách của Đảng, Nhà nước và Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của bà trở thành biểu tượng về lòng yêu nước, ý chí kiên cường, tài năng lãnh đạo và vai trò của phụ nữ Việt Nam trong sự nghiệp cách mạng.
1. Tuổi trẻ và con đường đến với cách mạng
Nguyễn Thị Định sinh ngày 15-3-1920 tại xã Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre, là con út trong gia đình có 10 anh chị em. Dù gia đình nghèo, truyền thống yêu nước đã sớm ảnh hưởng đến bà.
Thuở thiếu nữ, Nguyễn Thị Định là một cô gái xinh đẹp nhưng không lựa chọn cuộc sống bình thường của một thôn nữ. Trong hoàn cảnh đất nước bị thực dân thống trị, bà sớm giác ngộ cách mạng và tham gia phong trào Đông Dương Đại hội năm 1936.
Tháng 10-1938, bà được kết nạp vào Đảng. Trong thời gian hoạt động cách mạng, bà xây dựng gia đình với đồng chí Nguyễn Văn Bích, một Tỉnh ủy viên hoạt động công khai. Trong kháng chiến, bà thường được gọi là Ba Định, ngoài ra còn sử dụng nhiều bí danh như Bích Vân, Ba Tấn, Ba Nhất, Ba Hận.
2. Những năm tháng tù đày và mất mát
Cuộc đời cách mạng của Nguyễn Thị Định sớm phải đối mặt với những mất mát lớn.
Ngày 4-10-1939, khi con trai mới được 3 ngày tuổi, chồng bà bị mật thám Pháp bắt. Sau đó, ông bị đày ra Côn Đảo. Năm 1940, Nguyễn Thị Định cùng người con mới 7 tháng tuổi cũng bị bắt và đưa vào Khám Lá Bến Tre.
Bà buộc phải gửi con về gia đình trước khi bị đày đến nhà tù Bà Rá. Tại đây, bà nhận tin chồng đã hy sinh ngoài Côn Đảo.
Nỗi đau mất chồng và xa con không làm bà khuất phục. Bà nhớ lời chồng căn dặn rằng đã dấn thân vào con đường cách mạng thì phải chấp nhận gian khổ, hy sinh. Chính lời dặn ấy trở thành nguồn động viên giúp bà kiên cường vượt qua những năm tháng tù đày.
Năm 1943, bà được ra tù và năm 1944 bắt liên lạc trở lại với tổ chức Đảng.
3. Người phụ nữ dẫn đầu hàng nghìn quần chúng trong Cách mạng Tháng Tám
Trong khí thế của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Thị Định, khi ấy mới 25 tuổi và đã trải qua nhiều mất mát, dẫn đầu hàng nghìn quần chúng tiến vào tỉnh lỵ Bến Tre giành chính quyền.
Khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, bà tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng và được bầu vào Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc tỉnh.
Năm 1946, bà tham gia một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: vượt biển từ Nam ra Bắc để báo cáo với Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng về tình hình chiến trường Nam Bộ, đồng thời xin chi viện vũ khí.
Sau đó, bà làm trưởng đoàn vận chuyển 12 tấn vũ khí từ miền Bắc trở về miền Nam an toàn. Chuyến vượt biển này có ý nghĩa đặc biệt, được xem là một tiền đề quan trọng cho con đường vận chuyển chiến lược trên biển sau này, góp phần hình thành Đường Hồ Chí Minh trên biển trong kháng chiến chống Mỹ.
4. Trưởng thành qua thực tiễn lãnh đạo cách mạng
Trở về Bến Tre, Nguyễn Thị Định tiếp tục đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng.
Năm 1947: Được bầu vào Tỉnh ủy.
Năm 1948: Là Đoàn trưởng Phụ nữ cứu quốc tỉnh, Ủy viên Mặt trận Liên Việt tỉnh.
Năm 1951: Được tăng cường làm Phó bí thư rồi Bí thư Huyện ủy Mỏ Cày.
Năm 1952: Là Đoàn trưởng Phụ nữ cứu quốc tỉnh Bến Tre.
Trong thời kỳ này, phong trào cách mạng tại Bến Tre gặp nhiều khó khăn, địch liên tục càn quét, truy bắt cán bộ. Nguyễn Thị Định nhiều lần phải thay đổi địa bàn hoạt động, có thời gian đứng chân ở Trà Vinh, Vĩnh Long để tránh sự truy lùng của địch.
5. Người trực tiếp lãnh đạo phong trào Đồng khởi Bến Tre
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Nguyễn Thị Định được giao ở lại miền Nam hoạt động bí mật. Đây là giai đoạn đặc biệt nguy hiểm nhưng bà vẫn kiên trì bám dân, bám cơ sở.
Cuối năm 1959, với cương vị Phó bí thư Tỉnh ủy, bà được cử đi tiếp thu Nghị quyết 15. Đầu năm 1960, bà trở về Bến Tre và trực tiếp truyền đạt tinh thần nghị quyết cho Tỉnh ủy.
Nguyễn Thị Định là người đầu tiên sử dụng khái niệm “Đồng khởi” để gọi cuộc nổi dậy ở Bến Tre. Bà trực tiếp chỉ đạo đợt Đồng khởi đầu tiên, bắt đầu ngày 17-1-1960.
Phong trào nhanh chóng phát triển mạnh, trở thành một dấu mốc quan trọng của cách mạng miền Nam.
6. “Đội quân tóc dài” và phương thức “ba mũi giáp công”
Một dấu ấn đặc biệt gắn với tên tuổi Nguyễn Thị Định là sự ra đời và phát triển của “Đội quân tóc dài”.
Dưới sự lãnh đạo của bà, phụ nữ Bến Tre tham gia đấu tranh với nhiều hình thức linh hoạt, từ đấu tranh chính trị, vận động binh lính đối phương đến hỗ trợ lực lượng vũ trang.
Phong trào kết hợp ba mũi giáp công: chính trị, vũ trang và binh vận, tạo nên một phương thức đấu tranh phù hợp với đặc điểm chiến tranh nhân dân ở miền Nam.
Từ Bến Tre, cách thức đấu tranh này lan rộng ra nhiều địa phương miền Nam, góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp của phong trào cách mạng.
7. Nữ tướng trong Bộ chỉ huy Quân giải phóng miền Nam
Sau thắng lợi của Đồng khởi, Nguyễn Thị Định tiếp tục được giao nhiều trọng trách:
Tháng 4-1960: Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre.
Năm 1961: Khu ủy viên Khu 8, phụ trách dân vận, Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ Khu 8.
Năm 1964: Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam.
Năm 1965: Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ giải phóng miền Nam.
Cũng năm 1965: Phó tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, tham gia Quân ủy Miền và phụ trách phong trào chiến tranh du kích.
Ngày 17-4-1974, Nguyễn Thị Định chính thức được phong quân hàm Thiếu tướng.
Sự hiện diện của bà trong Bộ chỉ huy Miền góp phần làm cho công tác lãnh đạo, chỉ huy cuộc chiến tranh nhân dân có cái nhìn toàn diện hơn, đặc biệt về vai trò của quần chúng và phụ nữ trong chiến tranh.
Đến mùa Xuân năm 1975, trong lực lượng tiến về giải phóng Sài Gòn, Nguyễn Thị Định giữ cương vị Phó tổng tư lệnh Quân giải phóng, Phó tổng chỉ huy chiến dịch.
8. Tiếp tục cống hiến sau ngày đất nước thống nhất
Sau năm 1975, Nguyễn Thị Định không dừng lại ở những chiến công trong chiến tranh mà tiếp tục cống hiến cho công cuộc xây dựng đất nước.
Năm 1976, bà được bổ nhiệm Thứ trưởng Bộ Thương binh và Xã hội, đồng thời được bầu làm Phó chủ tịch thứ nhất Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.
Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV tháng 12-1976, bà được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
Sau đó, bà tiếp tục giữ nhiều trọng trách:
Ủy viên Trung ương Đảng các khóa IV, V, VI.
Đại biểu Quốc hội các khóa VI, VII, VIII.
Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam năm 1982.
Phó chủ tịch Hội đồng Nhà nước từ tháng 6-1987 đến tháng 3-1992.
Phó chủ tịch Liên đoàn Phụ nữ Dân chủ Quốc tế.
Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam – Cuba.
9. Một người lãnh đạo giàu lòng nhân ái
Bên cạnh tài năng và bản lĩnh chính trị, Nguyễn Thị Định còn được nhớ đến bởi sự nhân hậu, gần gũi và giàu tình cảm.
Dù từng trải qua chiến tranh, tù đày và nhiều mất mát, bà vẫn giữ lối sống giản dị, luôn quan tâm đến cán bộ, chiến sĩ và nhân dân.
Đối với những người từng hoạt động cách mạng cùng thời, bà không chỉ là một nữ tướng mà còn như một người chị, người cô. Bà quan tâm đến từng hoàn cảnh, chia sẻ với những người chịu mất mát sau chiến tranh và luôn cố gắng giúp đỡ đồng chí, đồng bào.
Vì vậy, những cách gọi thân thương như “Chị Ba”, “Cô Ba”, “Bà Ba” đã trở thành những tên gọi quen thuộc trong lòng nhân dân Bến Tre và nhiều thế hệ người Việt Nam.
10. Sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước và nhân dân
Nguyễn Thị Định qua đời ngày 26-8-1992. Bà được Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có:
Huân chương Hồ Chí Minh.
Huân chương Quân công hạng Nhất.
Nhiều huân chương, phần thưởng cao quý khác.
Giải thưởng Hòa bình quốc tế Lênin năm 1968.
Ngày 30-8-1995, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đánh giá cao vai trò của bà và nhấn mạnh sự đặc biệt của một nữ tướng giữ cương vị Phó tổng tư lệnh Quân giải phóng miền Nam.
11. Di sản mang tên Nguyễn Thị Định
Để tưởng nhớ những đóng góp của bà, tỉnh Bến Tre xây dựng Khu lưu niệm Nguyễn Thị Định tại quê hương Lương Hòa. Khu lưu niệm được khánh thành năm 2003 và được trùng tu, nâng cấp trong giai đoạn 2024-2025.
Tên Nguyễn Thị Định cũng được đặt cho nhiều trường học, tuyến đường ở nhiều tỉnh, thành phố.
Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam có Giải thưởng Nguyễn Thị Định dành cho cán bộ Hội có thành tích xuất sắc. Tại Bến Tre, chương trình học bổng Nguyễn Thị Định cũng được duy trì nhằm hỗ trợ các thế hệ học sinh.
Giá trị và ý nghĩa nổi bật
Cuộc đời Nguyễn Thị Định là hình ảnh tiêu biểu cho người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh và cách mạng: kiên cường trước tù đày, vượt qua mất mát cá nhân, có khả năng tổ chức và lãnh đạo quần chúng, đồng thời luôn giữ được sự nhân hậu, gần gũi với nhân dân.
Đặc biệt, từ người phụ nữ nông dân Bến Tre, bà đã trở thành nữ tướng của Quân giải phóng miền Nam, một trong những người lãnh đạo quan trọng của phong trào Đồng khởi và “Đội quân tóc dài”. Tên tuổi Nguyễn Thị Định vì thế gắn liền với Bến Tre Đồng khởi, sức mạnh của phụ nữ miền Nam và nghệ thuật chiến tranh nhân dân Việt Nam.
