Nguyễn Thị Định – từ cô Ba Định đến nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam

Nguyễn Thị Định sinh ngày 15/3/1920, là con út trong một gia đình nông dân giàu lòng yêu nước tại xã Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Năm 1936, khi mới 16 tuổi, bà bắt đầu tham gia phong trào cách mạng; đến tháng 10/1938 được kết nạp vào Đảng.

Cuộc đời riêng của Nguyễn Thị Định sớm gắn với những mất mát của người hoạt động cách mạng. Năm 1939, khi con trai mới chào đời được ba ngày, chồng bà là Nguyễn Văn Bích bị mật thám bắt và sau đó bị đày ra Côn Đảo. Năm 1940, Nguyễn Thị Định cũng bị bắt khi con mới khoảng bảy tháng tuổi. Bà phải gửi con về gia đình rồi bị đày đến nhà tù Bà Rá. Tại đây, bà nhận tin chồng đã hy sinh ở Côn Đảo. Đến năm 1943, bà ra khỏi nhà tù và trở về tiếp tục hoạt động cách mạng.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Thị Định tiếp tục tham gia kháng chiến tại Nam Bộ. Một dấu mốc đặc biệt đến vào năm 1946, khi bà tham gia đoàn cán bộ vượt biển ra Bắc để báo cáo tình hình chiến trường và xin Trung ương chi viện vũ khí cho Nam Bộ. Sau đó, bà trở lại miền Nam trên một chuyến tàu chở vũ khí – hoạt động được xem là một trong những chuyến vận chuyển quan trọng trên tuyến đường biển chi viện chiến trường Nam Bộ thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Nguyễn Thị Định được phân công ở lại miền Nam hoạt động bí mật. Cuối năm 1959, với cương vị Phó Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre, bà tiếp thu Nghị quyết 15 của Trung ương và trở về truyền đạt cho Tỉnh ủy. Ngày 17/1/1960, phong trào Đồng khởi bùng nổ tại Bến Tre; Nguyễn Thị Định là một trong những cán bộ trực tiếp lãnh đạo phong trào.

Từ phong trào Đồng khởi Bến Tre cũng xuất hiện một lực lượng đặc biệt: “Đội quân tóc dài” – những đội ngũ phụ nữ tham gia đấu tranh chính trị, binh vận, phối hợp với đấu tranh vũ trang. Hình thức đấu tranh này sau đó lan rộng ra nhiều địa phương ở miền Nam và trở thành một nét đặc sắc của chiến tranh nhân dân trong kháng chiến chống Mỹ. Tên tuổi Nguyễn Thị Định từ đó gắn chặt với phong trào Đồng khởi và lực lượng phụ nữ miền Nam.

Tháng 4/1960, bà được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre. Năm 1965, Nguyễn Thị Định được giao nhiệm vụ Phó Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam, đồng thời được bầu làm Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam. Ngày 17/4/1974, bà chính thức được phong quân hàm Thiếu tướng.

Với quân hàm ấy, Nguyễn Thị Định trở thành nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Báo Quân đội nhân dân xác định bà cũng là nữ Thiếu tướng duy nhất của Quân đội nhân dân Việt Nam được phong quân hàm cấp tướng ngay trong thời chiến.

Năm 1966, khi nói về những đóng góp của phụ nữ Việt Nam trong sự nghiệp cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc đến Nguyễn Thị Định: “Phó Tổng tư lệnh Quân giải phóng là cô Nguyễn Thị Định. Cả thế giới chỉ nước ta có vị tướng quân gái như vậy”.

Sau ngày đất nước thống nhất, Nguyễn Thị Định tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách, trong đó có Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước.

Từ cô gái Út Định của vùng quê Giồng Trôm đến người chỉ huy trong Bộ Tư lệnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam là một chặng đường dài hơn ba thập niên chiến đấu và hoạt động cách mạng. Trong hành trình ấy có tù đày, mất mát gia đình, những năm tháng hoạt động bí mật và những thời khắc quyết định của phong trào cách mạng miền Nam.

Bà Nguyễn Thị Định mất ngày 26.8.1992, để lại một di sản vĩ đại cho đất nước và nhân dân.

Với nhiều đóng góp lớn cho Tổ quốc, nhân dân, bà được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất và nhiều huân chương cao quý khác. Năm 1968, bà được nhận giải thưởng Hòa bình quốc tế Lênin. Ngày 30/8/1995, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân,…

Để tri ân công lao của bà, tỉnh Bến Tre đã xây dựng Khu lưu niệm Nguyễn Thị Định, khánh thành vào ngày 20.12.2003, nâng cấp vào năm 2024 và hoàn thành vào đầu năm 2025.