Nguyễn Thị Duệ – người học trò đỗ trên cả thầy trong khoa thi chỉ dành cho nam giới

Buổi yến tiệc mừng những người vừa vượt qua khoa thi của triều Mạc diễn ra trong không khí trang trọng. Giữa những tân khoa áo mũ chỉnh tề, nhà vua đặc biệt chú ý đến người đỗ đầu mang tên Nguyễn Ngọc Toàn.

Vị tân khoa ấy còn rất trẻ. Dáng người nhỏ, khuôn mặt thanh tú, giọng nói khác hẳn những sĩ tử đã quen nhiều năm đèn sách. Từ một thoáng nghi ngờ, nhà vua cho gọi người ấy đến hỏi chuyện.

Trước câu hỏi dồn dập của triều đình, Nguyễn Ngọc Toàn không thể tiếp tục che giấu. Người đỗ đầu khoa thi cúi xuống và thừa nhận một sự thật có thể khiến mình phải chịu hình phạt nặng nề:

Nguyễn Ngọc Toàn thực ra là một người phụ nữ.

Tên thật của bà là Nguyễn Thị Duệ.

Không khí buổi yến tiệc hẳn đã lặng đi. Bởi vào thời ấy, trường học và khoa thi Nho học gần như là thế giới dành riêng cho nam giới. Một người phụ nữ không chỉ bước được vào trường thi mà còn vượt qua hàng loạt sĩ tử, đỗ trên cả người thầy từng dạy mình, là chuyện chưa từng có.

Nhưng câu chuyện phi thường ấy không bắt đầu từ buổi yến tiệc. Nó bắt đầu trong một gia đình nhà nho ở làng Kiệt Đặc, vùng Chí Linh của trấn Hải Dương.

Nguyễn Thị Duệ sinh năm 1574. Từ nhỏ, bà đã nổi tiếng thông minh và ham học. Trong khi những cô gái cùng thời thường được dạy nữ công, gia chánh để chuẩn bị lấy chồng, Duệ lại bị cuốn hút bởi những trang sách và lời giảng của các thầy đồ.

Gia đình nhận ra năng khiếu của con nên tìm người dạy học. Duệ học nhanh, nhớ lâu, lại có khả năng hiểu được những điều khó chỉ sau một lần nghe giảng. Nhiều gia đình khá giả đến hỏi cưới, nhưng bà không muốn sớm từ bỏ việc học để bước vào cuộc sống mà xã hội đã sắp đặt sẵn cho phụ nữ.

Khát vọng của Duệ gặp phải một bức tường tưởng như không thể vượt qua: phụ nữ không được dự các khoa thi tuyển chọn người tài cho đất nước.

Giữa lúc chiến tranh Lê – Mạc khiến gia đình phải rời quê lên vùng Cao Bằng, Nguyễn Thị Duệ quyết định thực hiện một việc vô cùng táo bạo. Bà mặc quần áo con trai, đổi tên thành Nguyễn Ngọc Toàn và xin theo học như một nam sinh.

Từ đó, bà phải sống giữa hai nỗi lo. Một bên là áp lực học tập, thi cử; bên kia là nguy cơ thân phận bị phát hiện bất cứ lúc nào. Chỉ một sơ suất nhỏ trong lời nói hay sinh hoạt hằng ngày cũng có thể khiến toàn bộ bí mật sụp đổ.

Thế nhưng trong lớp học, kiến thức mới là điều quyết định. Người học trò mang tên Ngọc Toàn nhanh chóng nổi bật bởi văn chương sắc sảo và khả năng ứng đối linh hoạt. Người thầy nhận ra đây là một học trò xuất chúng nhưng không biết phía sau bộ áo nam sinh là một cô gái đang âm thầm chống lại những giới hạn của thời đại.

Khi nhà Mạc mở khoa thi tại Cao Bằng, Nguyễn Thị Duệ ghi tên dự thi. Đó không chỉ là cuộc thử sức về học vấn. Mỗi lần bước qua một cửa trường thi, bà đều đặt tương lai, danh dự và cả sự an toàn của mình vào một cuộc đánh cược.

Các tư liệu và truyền tích địa phương kể rằng Nguyễn Ngọc Toàn đã đỗ đầu, trong khi chính người thầy của bà xếp sau. Người học trò không chỉ theo kịp thầy mà còn vượt lên bằng chính năng lực của mình.

Đến khi thân phận được phát hiện trong buổi thiết yến, triều đình đứng trước một tình huống chưa có tiền lệ. Theo luật lệ nghiêm khắc khi ấy, việc giả trai đi thi có thể bị coi là hành vi lừa dối triều đình. Nhưng thay vì chỉ nhìn thấy sự vi phạm, vua Mạc Kính Cung đã nhận ra tài năng hiếm có của Nguyễn Thị Duệ.

Bà được tha tội, được đưa vào cung và ban hiệu Tinh Phi. Từ một người phải cải trang để giành quyền học tập, bà trở thành người có địa vị trong chính triều đình từng không cho phép phụ nữ dự thi.

Giá trị của Nguyễn Thị Duệ không chỉ nằm ở câu chuyện giả trai và đỗ đầu. Điều đáng kể hơn là bà đã sử dụng kiến thức của mình trong suốt phần đời còn lại.

Trong cung, bà được giao dạy học và tham gia vào những công việc liên quan đến văn chương, lễ nghi, giáo dục. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết bà thường cùng các bậc túc nho giảng dạy, xem xét bài vở và hướng dẫn người học. Bà cũng tìm gặp những học giả, nhà sư và trí thức nổi tiếng để hiểu thêm tình hình đất nước rồi đưa ra lời khuyên cho triều đình.

Sau khi thế lực nhà Mạc tại Cao Bằng thất bại, Nguyễn Thị Duệ được đưa về Thăng Long. Một lần nữa, học vấn đã bảo vệ bà. Triều Lê – Trịnh vẫn trọng dụng người phụ nữ từng phục vụ nhà Mạc và giao cho bà công việc dạy học trong cung. Bà thường được nhắc đến với vai trò Lễ nghi nữ học sĩ, phụ trách giáo dục các cung nhân.

Như vậy, cuộc đời Nguyễn Thị Duệ đã đi qua hai triều đại đối địch. Vương triều thay đổi, chiến tranh phân chia đất nước, nhưng tài năng và nhân cách của bà vẫn được những người thuộc cả hai phía kính trọng.

Về cuối đời, bà trở lại quê hương. Nguyễn Thị Duệ mất năm 1654, hưởng thọ khoảng 80 tuổi. Tại vùng Chí Linh, nhân dân lập nơi thờ tự và gọi bà bằng những danh xưng kính trọng như Bà chúa Sao Sa. Đền thờ và lăng mộ của bà ở núi Phượng Hoàng trở thành nơi tưởng niệm một người phụ nữ đã dành cả cuộc đời cho học vấn.

Câu chuyện về Nguyễn Thị Duệ thường được kể như một giai thoại lạ lùng về một cô gái giả trai đi thi. Nhưng nếu chỉ dừng ở chi tiết ấy, chúng ta sẽ bỏ qua ý nghĩa sâu sắc nhất trong cuộc đời bà.

Nguyễn Thị Duệ không cải trang vì muốn trở thành một người khác. Bà buộc phải cải trang để có cơ hội được sống đúng với con người thật của mình: một người ham học, có tài năng và muốn đem tri thức giúp đời.

Bộ áo nam sinh chỉ là cánh cửa tạm thời. Điều giúp bà bước tiếp sau khi bí mật bị phát hiện không phải sự may mắn, mà là học vấn thực sự.

Hơn bốn thế kỷ đã qua, tên tuổi Nguyễn Thị Duệ vẫn nhắc người đời rằng trí tuệ không thuộc riêng một giới nào. Khi một con người bị ngăn cản chỉ vì họ là phụ nữ, điều bị lãng phí không chỉ là một cuộc đời, mà còn có thể là một tài năng đáng lẽ được cống hiến cho cả đất nước.