Nguyễn Thị Duệ – Người phụ nữ bước qua định kiến để viết nên lịch sử

Có những con người được lịch sử ghi nhớ bởi những trận chiến lẫy lừng.

Có những con người để lại dấu ấn bằng những cải cách làm thay đổi cả một thời đại.

Và cũng có những con người, chỉ bằng lòng ham học, ý chí kiên cường cùng khát vọng cống hiến, đã vượt qua mọi định kiến để trở thành biểu tượng của cả một nền giáo dục.

Nguyễn Thị Duệ là một người như thế.

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, bà được nhiều tài liệu xem là nữ tiến sĩ đầu tiên. Nhưng nếu chỉ nhớ đến bà với danh xưng ấy thì có lẽ vẫn chưa đủ. Điều khiến hậu thế kính trọng Nguyễn Thị Duệ không chỉ là việc bà dám cải trang thành nam giới để bước vào trường thi trong một thời đại mà phụ nữ không được phép học hành, thi cử, mà còn là cả cuộc đời bà dành cho việc vun bồi nhân tài, khuyến khích việc học và phụng sự đất nước.

Nguyễn Thị Duệ, còn có tên gọi là Nguyễn Thị Du, Nguyễn Thị Ngọc Toàn hay Diệu Huyền, sinh ngày 14 tháng 3 năm 1574 tại làng Kiệt Đặc, nay thuộc phường Chu Văn An, thành phố Hải Phòng. Ngay từ nhỏ, bà đã nổi tiếng thông minh và ham học. Tương truyền rằng, mới mười tuổi, bà đã có thể làm văn, làm thơ, khiến nhiều người trong vùng không khỏi kinh ngạc. Cũng bởi tài sắc vẹn toàn nên nhiều gia đình quyền quý tìm đến hỏi cưới, nhưng điều Nguyễn Thị Duệ mong muốn lại không phải là một cuộc sống an phận nơi khuê phòng. Điều bà khao khát là được học, được đọc sách và được thử sức trên con đường khoa cử vốn chỉ dành cho nam giới.

Cuối thế kỷ XVI, xã hội phong kiến chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo. Phụ nữ gần như không có cơ hội bước chân vào trường học, càng không được phép tham gia các kỳ thi để ra làm quan. Thế nhưng, chính những rào cản ấy lại càng thôi thúc Nguyễn Thị Duệ quyết tâm theo đuổi con đường học vấn.

Năm 1592, khi chúa Trịnh Tùng đánh chiếm kinh thành Thăng Long, nhà Mạc rút lên Cao Bằng. Gia đình Nguyễn Thị Duệ cũng theo nhà Mạc đến vùng đất mới. Và chính tại đây, bà đã đưa ra một quyết định táo bạo, quyết định làm thay đổi cả cuộc đời mình.

Đó là cải trang thành nam giới để đi học và bước vào trường thi.

Mang trong mình khát vọng được học và được cống hiến, Nguyễn Thị Duệ hiểu rằng nếu sống đúng với những khuôn phép của thời đại, bà sẽ không bao giờ có cơ hội bước vào trường thi.

Vì vậy, bà đã đưa ra một quyết định táo bạo.

Bà cải trang thành nam giới, lấy tên Nguyễn Du, ngày đêm miệt mài đèn sách để chuẩn bị cho kỳ thi Hội năm Giáp Ngọ 1594.

Theo nhiều tài liệu, khi ấy Nguyễn Thị Duệ vừa tròn hai mươi tuổi.

Bao năm khổ luyện cuối cùng cũng được đền đáp.

Bà vượt qua các kỳ khảo hạch và đỗ đầu khoa thi. Đó là một thành tích mà ngay cả nhiều sĩ tử nam cũng phải mơ ước.

Nhưng cũng chính từ đây, bí mật mà bà cất giữ bấy lâu dần được hé lộ.

Tương truyền, trong buổi yến tiệc dành cho các tân khoa, vua Mạc Kính Cung để ý thấy vị tiến sĩ trẻ có vóc người thanh mảnh, dung mạo thư sinh và phong thái khác lạ. Nhà vua sinh nghi, cho người dò hỏi và cuối cùng phát hiện vị tân khoa ấy thực chất là một người phụ nữ.

Theo luật lệ đương thời, việc giả trai để tham gia khoa cử là tội khi quân, đủ để phải chịu hình phạt rất nặng.

Thế nhưng, điều xảy ra sau đó lại hoàn toàn khác.

Thay vì trách phạt, vua Mạc Kính Cung lại khâm phục tài năng và ý chí của Nguyễn Thị Duệ. Ông cho rằng một người phụ nữ dám vượt qua mọi định kiến để theo đuổi việc học, lại có thể đỗ đầu khoa thi, là một nhân tài hiếm có mà triều đình không nên bỏ lỡ.

Từ đó, Nguyễn Thị Duệ được mời vào cung để dạy học cho các phi tần. Không lâu sau, bà được sắc phong làm Tinh Phi. Chữ "Tinh" mang ý nghĩa ngôi sao sáng, như lời ngợi ca dành cho trí tuệ và phẩm hạnh của bà. Trong dân gian, người đời cũng quen gọi bà bằng cái tên đầy trân trọng: Bà Chúa Sao.

Đó không chỉ là bước ngoặt trong cuộc đời Nguyễn Thị Duệ.

Từ một cô gái phải giấu đi thân phận để được học, Nguyễn Thị Duệ đã bước ra khỏi trường thi với danh vị cao nhất. Có lẽ chính khoảnh khắc ấy đã mở đầu cho hành trình đặc biệt của một người phụ nữ mà tên tuổi còn được nhắc đến suốt nhiều thế kỷ sau.

Sau khi được trọng dụng trong triều Mạc, Nguyễn Thị Duệ không chỉ là một vị phi được vua tin yêu, mà còn trở thành người đảm nhiệm việc dạy học cho các phi tần trong cung.

Đó là vị trí đòi hỏi không chỉ kiến thức uyên bác, mà còn cả đức hạnh và bản lĩnh của một người thầy.

Đến năm 1625, khi quân Lê – Trịnh tiến lên Cao Bằng, nhà Mạc dần đi đến hồi kết. Nguyễn Thị Duệ vào rừng lánh nạn nhưng sau đó bị quân lính bắt giữ.

Một lần nữa, tài năng của bà lại được nhìn nhận.

Chúa Trịnh không trách tội người từng phục vụ triều Mạc, mà giao cho bà tiếp tục đảm trách việc dạy học trong vương phủ.

Hiếm có người phụ nữ nào trong lịch sử có thể được cả hai chính quyền đối địch đều trọng dụng như Nguyễn Thị Duệ. Điều đó phần nào cho thấy giá trị mà bà mang lại không nằm ở xuất thân hay phe phái, mà ở tri thức và năng lực của chính mình.

Trong những năm tháng làm việc tại triều đình, Nguyễn Thị Duệ đặc biệt quan tâm đến việc đào tạo nhân tài.

Theo ghi chép, ở nhiều kỳ thi Hội và thi Đình, bài làm của sĩ tử đều được bà tham gia chấm tuyển. Hằng tháng, bà cùng các bậc túc nho giảng dạy, ôn luyện cho những người chuẩn bị bước vào trường thi.

Không dừng lại ở đó, bà còn xin triều đình cấp ruộng để lấy hoa lợi giúp đỡ những học trò nghèo nhưng có ý chí học tập. Với Nguyễn Thị Duệ, tri thức không nên chỉ dành cho những người sinh ra trong gia đình giàu có, mà cần được mở ra cho những ai thực sự ham học và có tài.

Người đời cũng truyền lại một câu chuyện về tấm lòng bao dung của bà.

Thuở hàn vi, anh trai của Nguyễn Thị Duệ từng bị người trong làng hãm hại. Thế nhưng khi đã có địa vị và quyền thế, bà không hề tìm cách báo oán hay trả thù.

Có lẽ, đối với bà, sự học không chỉ giúp con người mở mang trí tuệ, mà còn dạy con người biết bao dung và sống vì điều nghĩa.

Chính bởi tài năng và những đóng góp ấy, Nguyễn Thị Duệ tiếp tục được triều đình trọng dụng. Bà được phong chức Chiêu Nghi, hiệu Nghi Ái Quan, đồng thời thường xuyên cùng Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc gặp gỡ các bậc cao tăng, sĩ phu để lắng nghe ý kiến, tìm hiểu tình hình trong nước, góp phần giúp vua và chúa điều chỉnh chính sự phù hợp với lòng dân.

Sau nhiều năm cống hiến cho triều đình và sự nghiệp giáo dục, Nguyễn Thị Duệ xin cáo quan trở về quê hương.

Tại đây, bà dựng am Đào Hoa làm nơi đọc sách, dạy học và tiếp tục truyền lại tri thức cho lớp hậu sinh. Dù được vua Lê ban nguồn thuế hằng năm của tổng Kiệt Đặc làm bổng lộc, bà chỉ giữ lại một phần nhỏ để trang trải cuộc sống, còn lại đều dành cho việc công ích và giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn.

Không chỉ nổi tiếng bởi tài học, Nguyễn Thị Duệ còn để lại dấu ấn trong văn chương. Theo Công dư tiệp ký của danh sĩ Vũ Phương Đề, bà từng sáng tác rất nhiều thơ văn, nhưng phần lớn đã thất truyền. Hiện nay chỉ còn lưu lại vài câu trong bài Gia ký bằng chữ Nôm:

Kém gì một chút đảo điên,
So le Bạc Thị vốn duyên Hán hoàng.
Nữ nhi dù đặng có lề,
Ắt là tay thiếp kém gì trạng nguyên.

Chỉ với vài câu thơ ngắn ngủi còn sót lại, hậu thế vẫn có thể cảm nhận được niềm tự hào, ý chí và khát vọng khẳng định tài năng của một người phụ nữ sống trong thời đại mà con đường học vấn vốn không dành cho nữ giới.

Sau khi Nguyễn Thị Duệ qua đời vào năm 1654, nhân dân nhiều nơi đã lập đền thờ để tưởng nhớ và tôn bà làm phúc thần.

Danh sĩ Vũ Phương Đề từng dành cho bà lời ca ngợi:

"Lễ sư thông tuệ, nhất kính chiếu tam vương."

Tháp mộ của bà dưới chân núi Phượng Hoàng, Chí Linh từng được xếp vào Chí Linh bát cổ, minh chứng cho sự trân trọng mà hậu thế dành cho người nữ trí thức đặc biệt này. Đình làng Kiệt Đoài, đền thờ tại Nam Tân cùng nhiều sắc phong của các triều đại vẫn còn được lưu giữ. Năm 2004, tượng đồng của bà được tôn trí tại Văn Miếu Mao Điền cùng các bậc đại khoa tiêu biểu của Hải Dương. Đặc biệt, bà còn được phối thờ cùng Khổng Tử tại hậu cung Văn Miếu Mao Điền – một vinh dự hiếm có trong lịch sử khoa bảng Việt Nam.

Đến tháng 12 năm 2020, tên tuổi Nguyễn Thị Duệ tiếp tục được ghi dấu khi một tuyến phố tại quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội chính thức mang tên bà.

Hơn bốn thế kỷ đã trôi qua, nhưng câu chuyện về Nguyễn Thị Duệ vẫn chưa bao giờ khép lại.

Người đời nhớ đến bà không chỉ bởi bà là người phụ nữ dám cải trang thành nam giới để bước vào trường thi, mà còn bởi bà đã dành gần trọn cuộc đời để gieo mầm tri thức, nâng đỡ người hiền tài và phụng sự đất nước.

Có lẽ, giá trị lớn nhất mà Nguyễn Thị Duệ để lại không nằm ở danh vị hay chức tước, mà ở một điều giản dị hơn: bà đã chứng minh rằng khát vọng học tập và cống hiến không bao giờ bị giới hạn bởi giới tính hay những định kiến của thời đại.

Và cũng bởi vậy, sau hơn bốn trăm năm, tên tuổi Nguyễn Thị Duệ vẫn được nhắc đến với tất cả sự kính trọng như một biểu tượng của lòng hiếu học, bản lĩnh và trí tuệ của người phụ nữ Việt Nam.