Nguyễn Thị Duệ - Vì sao sáng trong lịch sử khoa bảng Việt Nam

Dưới thời phong kiến Việt Nam, luật lệ khắt khe và tư tưởng "trọng nam khinh nữ" đã tước đi quyền học hành, thi cử của người phụ nữ. Bằng tài năng trác việt và tinh thần hiếu học phi thường, bà Nguyễn Thị Duệ (sinh năm 1574, quê ở Kiệt Đặc, Chí Linh, Hải Dương) đã dũng cảm vượt qua mọi rào cản thời đại để trở thành nữ tiến sĩ đầu tiên và duy nhất trong lịch sử khoa bảng nước nhà.

Năm 1594, khi cùng gia đình chạy tị nạn lên Cao Bằng, Nguyễn Thị Duệ đã cải trang thành nam giới để tham dự khoa thi Hội do nhà Mạc tổ chức. Với trí tuệ vượt trội, bà xuất sắc đỗ Thủ khoa ở tuổi 20. Khi sự thật giả trai bị phát hiện trong buổi Ngự yến, vua Mạc Kính Cung không những không khép tội mà còn mến phục tài năng, tuyển bà vào cung dạy học cho các phi tần và phong làm Tinh Phi (Bà Chúa Sao).

Trải qua biến cố lịch sử năm 1625 khi nhà Mạc thất thủ, bà bị quân Lê - Trịnh bắt giữ nhưng vẫn giữ vững khí tiết khảng khái. Kính trọng uy danh và bản lĩnh của bà, chúa Trịnh tiếp tục trọng dụng, phong chức Lễ Nghi Học Sĩ (xưng tụng là Nghi Ái Quan) để trông coi việc thi cử, chấm chọn sĩ tử và khảo duyệt các văn bài đại khoa cho triều đình.

Trong sự nghiệp giáo dục, bà Nguyễn Thị Duệ là người khởi xướng hình thức "đào tạo từ xa" và phong trào khuyến học đầu tiên khi tự tay soạn đề gửi về địa phương rồi thu bài về chấm. Là vị Giám khảo nghiêm minh, bà sẵn sàng tâu vua công nhận những bài thi thực tài thay vì lối văn nịnh bợ. Cùng người bạn tri kỷ là Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, bà thường xuyên vi hành nắm bắt lòng dân, khuyên vua trừng trị tham quan, bớt xa xỉ và xin triều đình phát chẩn cứu tế người nghèo.

Cuối đời, bà xuất gia đi tu với hiệu Diệu Huyền và thọ hơn 80 tuổi. Sau khi qua đời, bà được tôn làm Phúc thần, đúc tượng thờ tại Văn Miếu Mao Điền bên cạnh các vị đại khoa danh tiếng – một biểu tượng bất tử về trí tuệ, đức độ và bản lĩnh phụ nữ Việt Nam.