Nguyễn Thị Giang - Người con gái giữa mùa Yên Bái

Khi nhắc đến khởi nghĩa Yên Bái năm 1930, Nguyễn Thái Học thường là cái tên được nhớ đến đầu tiên. Nhưng trong phong trào ấy còn có những phụ nữ trực tiếp tham gia hoạt động, đảm nhiệm những công việc liên lạc, vận động và hỗ trợ tổ chức. Nguyễn Thị Giang, thường được gọi là Cô Giang, là một trong những gương mặt nữ được biết đến nhiều nhất.

Nguyễn Thị Giang sinh năm 1906, quê ở Bắc Giang. Bà sống trong giai đoạn những phong trào yêu nước chống thực dân Pháp phát triển theo nhiều khuynh hướng khác nhau. Khi còn trẻ, bà tham gia Việt Nam Quốc dân Đảng, tổ chức được thành lập năm 1927 do Nguyễn Thái Học cùng các đồng chí của ông gây dựng.

Việc một phụ nữ trẻ tham gia hoạt động chính trị bí mật vào thời điểm ấy không phải điều đơn giản. Xã hội vẫn tồn tại nhiều giới hạn đối với vai trò của phụ nữ, trong khi những người tham gia các tổ chức chống thực dân còn phải đối diện với nguy cơ bị theo dõi và bắt giữ. Tuy vậy, phụ nữ vẫn xuất hiện trong nhiều mắt xích của phong trào.

Nguyễn Thị Giang tham gia công tác tuyên truyền, liên lạc và những hoạt động phục vụ tổ chức. Bà đồng thời có mối quan hệ tình cảm sâu sắc với Nguyễn Thái Học. Tuy nhiên, nếu chỉ kể về bà như người yêu hay người bạn đời của Nguyễn Thái Học, vai trò của chính Nguyễn Thị Giang trong phong trào rất dễ bị thu hẹp thành một câu chuyện tình yêu.

Đầu năm 1930, Việt Nam Quốc dân Đảng phát động cuộc khởi nghĩa chống chính quyền thực dân, với Yên Bái trở thành địa danh tiêu biểu nhất của cuộc nổi dậy. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị đàn áp. Nhiều thành viên của tổ chức bị bắt, trong đó có Nguyễn Thái Học và các lãnh đạo quan trọng.

Ngày 17 tháng 6 năm 1930, Nguyễn Thái Học cùng nhiều đồng chí bị xử tử tại Yên Bái. Sau thất bại của cuộc khởi nghĩa và cái chết của những người đồng chí, Nguyễn Thị Giang cũng kết thúc cuộc đời mình khi mới 24 tuổi. Những tài liệu và câu chuyện về những ngày cuối đời của bà về sau được kể lại dưới nhiều hình thức; vì vậy, điều quan trọng là không biến những chi tiết mang tính truyền tụng thành sự kiện chắc chắn nếu chưa có căn cứ.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Thị Giang, có một vấn đề đáng chú ý vượt ra ngoài riêng bối cảnh lịch sử: khi kể về một tập thể, chúng ta thường nhớ những người đứng ở vị trí nổi bật nhất và dễ bỏ qua những người làm các phần việc phía sau. Điều này không chỉ xảy ra trong sách sử mà còn rất thường gặp trong hoạt động cộng đồng.

Một chương trình có thể có người dẫn chương trình, trưởng nhóm hoặc người đại diện xuất hiện trong hầu hết hình ảnh. Nhưng kết quả còn phụ thuộc vào người chuẩn bị dụng cụ, liên hệ phụ huynh, hướng dẫn từng nhóm trẻ, ghi nhận thông tin hoặc dọn dẹp sau chương trình. Nếu chỉ đánh giá dựa trên những vai trò dễ nhìn thấy, đóng góp của nhiều thành viên sẽ biến mất.

Với trẻ em, điều này càng cần được chú ý. Một số em nói nhiều, phản ứng nhanh và thường được chọn đại diện nhóm. Những em ít nói hơn dễ bị xem là không tích cực, dù các em có thể đang làm những việc khác như ghi chép, sắp xếp vật dụng, giúp bạn hoặc suy nghĩ rất kỹ trước khi trả lời.

Vì vậy, khi quan sát mức độ tham gia, người hướng dẫn không nên chỉ đếm số lần trẻ phát biểu. Tham gia có nhiều hình thức. Một em đặt câu hỏi là tham gia; một em chăm chú hoàn thành phần việc được giao cũng là tham gia; một em giúp bạn hiểu luật chơi hay chủ động thu dọn dụng cụ cũng đang đóng góp cho nhóm.

Điều này có thể được hỗ trợ bằng cách thiết kế nhiều vai trò khác nhau trong một hoạt động. Nếu mỗi nhóm chỉ cần một người trả lời nhanh nhất, những trẻ mạnh dạn sẽ liên tục chiếm ưu thế. Nhưng nếu có người đọc đề, người ghi đáp án, người quản lý thẻ, người trình bày và các vai trò được luân phiên, nhiều trẻ hơn sẽ có cơ hội thể hiện khả năng.

Luân phiên vai trò còn giúp người hướng dẫn phát hiện những điểm mạnh trước đó chưa nhìn thấy. Một em ít nói có thể rất cẩn thận khi quản lý điểm số. Một em học chưa tốt có thể lại kết nối các bạn trong nhóm rất hiệu quả. Những quan sát như vậy giúp tránh việc đánh giá một đứa trẻ chỉ dựa trên kết quả học tập.

Khi tổng kết chương trình cũng vậy, nên ghi nhận đóng góp cụ thể thay vì chỉ khen những người nổi bật. Câu “hôm nay con giúp nhóm kiểm tra đủ tất cả thẻ trước khi bắt đầu” cho trẻ biết chính xác điều gì mình đã làm tốt. Sự ghi nhận cụ thể khiến những công việc ít được chú ý trở nên có giá trị trong mắt người thực hiện.

Lịch sử Nguyễn Thị Giang thuộc về một phong trào có mục tiêu, phương thức và hoàn cảnh riêng của đầu thế kỷ XX. Việc nhìn lại bà không đòi hỏi phải lý tưởng hóa mọi lựa chọn của phong trào. Nhưng sự hiện diện của bà giúp bức tranh về cuộc khởi nghĩa Yên Bái rộng hơn: lịch sử không chỉ được tạo nên bởi một vài người đứng ở trung tâm mà còn bởi nhiều con người cùng đảm nhiệm những vai trò khác nhau.

“Người con gái giữa mùa Yên Bái” vì vậy cũng gợi nhắc chúng ta nhìn rộng hơn khi đánh giá sự tham gia của một tập thể. Trong công tác xã hội, không phải người nói nhiều nhất luôn là người đóng góp nhiều nhất và cũng không phải đứa trẻ yên lặng là đứa trẻ đứng ngoài hoạt động. Khi tạo ra nhiều cách để mỗi người tham gia và chủ động nhìn nhận những đóng góp ít nổi bật, chúng ta giúp một nhóm trở thành nơi mà giá trị của thành viên không phụ thuộc vào việc họ có đứng ở vị trí dễ được nhìn thấy hay không.