NGUYỄN THỊ KIM LAI – ĐẰNG SAU MỘT BỨC ẢNH LÀ MỘT CUỘC ĐỜI
NGUYỄN THỊ KIM LAI – ĐẰNG SAU MỘT BỨC ẢNH LÀ MỘT CUỘC ĐỜI
Có những bức ảnh chỉ mất vài giây để ghi lại, nhưng cần cả một đời người để kể hết câu chuyện phía sau nó. Năm 1965, hình ảnh một cô gái dân quân nhỏ bé cầm súng áp giải một phi công Mỹ cao lớn tại Hương Khê, Hà Tĩnh đã được nhiếp ảnh gia Phan Thoan ghi lại. Cô gái ấy là Nguyễn Thị Kim Lai, khi đó mới 17 tuổi. Bức ảnh sau này được biết đến với tên gọi “O du kích nhỏ” và trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng của nhiếp ảnh Việt Nam thời chiến.
Ngày 20/9/1965, một máy bay Mỹ bị bắn rơi tại khu vực Hương Khê. Phi công William Andrew Robinson nhảy dù xuống vùng rừng núi và bị lực lượng dân quân địa phương tổ chức truy tìm. Sau nhiều giờ, Nguyễn Thị Kim Lai cùng đồng đội phát hiện và bắt giữ được viên phi công. Khoảnh khắc ấy diễn ra rất nhanh, nhưng nhà báo Phan Thoan đã kịp bấm máy. Trong khung hình, cô gái thấp bé đứng phía trước, tay cầm súng; phía sau là viên phi công có vóc dáng lớn hơn rất nhiều. Sự tương phản ấy khiến bức ảnh gây ấn tượng mạnh và nhanh chóng được biết đến rộng rãi.
Điều thú vị là Nguyễn Thị Kim Lai không hề biết mình đã trở thành nhân vật trong một bức ảnh nổi tiếng ngay sau ngày hôm ấy. Theo lời kể được báo chí ghi lại, phải đến năm 1967, khi tình cờ nhìn thấy bức ảnh trên một con tem, bà mới nhận ra chính mình đang đứng trong đó. Khi ấy, những người đồng đội cũng khó tin cô gái trong bức ảnh lại là Kim Lai. Một khoảnh khắc tưởng như đã đi qua trong chiến tranh bỗng quay trở lại với bà theo một cách rất bất ngờ: từ một sự kiện mà bà coi là nhiệm vụ bình thường, bà trở thành nhân vật được hàng triệu người biết đến.
Nhưng điều đáng kể là cuộc đời Nguyễn Thị Kim Lai không dừng lại ở bức ảnh. Sau thời gian làm nhiệm vụ dân quân, bà được cử đi học y tá rồi tình nguyện phục vụ tại mặt trận B5, khu vực miền Tây Quảng Trị. Một cô gái từng được cả thế giới biết đến qua hình ảnh cầm súng lại tiếp tục một công việc rất khác: chăm sóc những người bị thương. Từ người trực tiếp tham gia bắt giữ phi công, bà chuyển sang công việc gắn với sự sống của những người lính trên chiến trường.
Có lẽ chính điều đó khiến câu chuyện của “O du kích nhỏ” trở nên nhiều chiều hơn. Nếu chỉ nhìn vào bức ảnh, người ta dễ nhớ đến sự tương phản giữa vóc dáng nhỏ bé của cô gái và người phi công cao lớn. Nhưng nếu nhìn cả cuộc đời, Nguyễn Thị Kim Lai hiện lên không phải như một nhân vật chỉ được định nghĩa bởi một khoảnh khắc. Bà là một người trẻ bước vào chiến tranh bằng nhiệm vụ của một nữ dân quân, rồi tiếp tục học nghề y và phục vụ tại chiến trường. Một bức ảnh có thể làm nên một biểu tượng, nhưng một cuộc đời mới là thứ tạo nên giá trị của con người.
Nhiều năm sau chiến tranh, Kim Lai vẫn giữ trong ký ức hình ảnh những người đồng đội năm xưa. Trong một cuộc gặp được báo chí ghi lại, bà từng nói về nỗi nhớ đồng đội. Những người từng cùng bà đi qua chiến tranh đã trở thành một phần không thể tách rời khỏi ký ức của tuổi trẻ. Và khi nhìn lại, điều còn lại không chỉ là sự nổi tiếng của bức ảnh, mà còn là những con người đã cùng sống, cùng chiến đấu và cùng chia sẻ những năm tháng gian khó.
Một điều đặc biệt khác xảy ra trong những năm tháng hòa bình: Nguyễn Thị Kim Lai học thêm nghề đông y từ một người thầy ở Lào và sau đó dùng kiến thức ấy để tiếp tục giúp đỡ người bệnh. Báo Quân đội nhân dân từng giới thiệu bà với một hình ảnh rất khác: người phụ nữ năm xưa từng xuất hiện trong bức ảnh lịch sử, nay lại lặng lẽ chăm sóc sức khỏe cho những người xung quanh. Từ một khẩu súng trong tay tuổi trẻ đến những bài thuốc dành cho người bệnh lúc tuổi xế chiều, cuộc đời ấy dường như đã đi qua một vòng tròn rất đẹp — từ bảo vệ con người trong chiến tranh đến chăm sóc con người trong hòa bình.
Có những người được nhớ bởi một trận đánh. Có người được nhớ bởi một câu nói. Nguyễn Thị Kim Lai lại được cả một thế hệ nhớ đến qua một khuôn hình. Nhưng phía sau khuôn hình ấy là một cô gái 17 tuổi, một người lính, một người học nghề y, một người phụ nữ sống qua chiến tranh và trở về với đời thường. Bức ảnh của Phan Thoan đã giữ lại một khoảnh khắc của năm 1965; còn cuộc đời Nguyễn Thị Kim Lai giữ lại một điều lớn hơn: con người không chỉ được tạo nên bởi những khoảnh khắc lịch sử mà còn bởi cách họ sống sau khi lịch sử đã đi qua.
Và có lẽ đó mới là điều khiến “O du kích nhỏ” không cũ đi theo năm tháng. Bức ảnh vẫn còn đó, cô gái nhỏ trong ảnh vẫn đứng thẳng giữa một trang sử đầy biến động. Nhưng hôm nay, khi nhìn lại, ta không chỉ nhìn thấy một nữ dân quân 17 tuổi. Ta nhìn thấy cả một thế hệ trẻ từng bước vào chiến tranh, rồi sau chiến tranh lại học cách trở về với một cuộc sống bình thường. Đằng sau một bức ảnh nổi tiếng là một con người bằng xương bằng thịt — và đằng sau một khoảnh khắc lịch sử là cả một cuộc đời.
