Nguyễn Thị Kim Yến – người nghệ sĩ mang tiếng phong cầm vào Trường Sơn

Trong một bức ảnh được lưu truyền nhiều năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh ân cần bón cơm cho một bé gái. Em bé ấy là Nguyễn Thị Kim Yến – người sau này trở thành một nữ chiến sĩ văn công và nằm lại giữa rừng Tây Ninh khi mới 25 tuổi.

Cuộc đời Kim Yến dường như bắt đầu bằng một cuộc hành quân và cũng kết thúc trên một cuộc hành quân.

Chị là con gái thứ hai của Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Tấn Gi Trọng và dược sĩ Mai Thị Tùng Thọ. Cha chị là một trí thức Nam Bộ tham gia Cách mạng Tháng Tám, từng làm Phó Cục trưởng Cục Quân y, Tổng Giám đốc Nha Thông tin – Tuyên truyền và đại biểu Quốc hội khóa I.

Khi Kim Yến mới khoảng hai tuổi, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Người mẹ gánh con rời Hà Nội khói lửa lên chiến khu Việt Bắc. Tuổi thơ của cô bé không gắn với một căn nhà ổn định, mà đi qua những con đường rừng, nơi ở sơ tán và cuộc sống thiếu thốn của những gia đình kháng chiến.

Trong những năm ở Việt Bắc, Kim Yến có dịp theo cha đến gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và hát cho Người nghe. Với cô bé, đó có lẽ chỉ là một lần hát cho người ông hiền hậu. Nhưng về sau, tấm ảnh Bác Hồ bón cơm cho Kim Yến trở thành kỷ vật đặc biệt, lưu giữ một khoảnh khắc bình dị giữa những năm tháng gian lao.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Kim Yến cùng gia đình trở về Hà Nội. Cô tiếp tục đi học và sớm bộc lộ năng khiếu nghệ thuật. Kim Yến có giọng hát đẹp, yêu sân khấu và không ngại thử sức với những môn học khó.

Tại trường âm nhạc, cô chọn đàn accordion – loại nhạc cụ thường được gọi là phong cầm. Chiếc đàn có kích thước lớn và khá nặng, ít nữ sinh lựa chọn, nhưng Kim Yến vẫn kiên trì luyện tập. Khi biểu diễn, người nghệ sĩ phải vừa mang đàn trên vai, vừa dùng hai tay điều khiển phím và hộp gió. Với Kim Yến, tiếng đàn ấy về sau không chỉ vang lên trong phòng học mà còn theo chị qua những con dốc Trường Sơn.

Năm 1960, sau khi tốt nghiệp trung cấp âm nhạc, Kim Yến thi vào Trường Nghệ thuật Kịch nói Việt Nam. Bốn năm sau, chị tốt nghiệp hạng ưu, cùng thế hệ với những nghệ sĩ nổi tiếng như Trà Giang và Thanh Tú.

Một con đường rộng mở đang chờ đợi chị. Với năng khiếu, thành tích học tập và điều kiện gia đình, Kim Yến có thể tiếp tục được đào tạo, thậm chí đi học ở nước ngoài. Nhưng người con gái mang quê cha ở miền Nam lại lựa chọn một hướng khác.

Chị xin gia nhập Đoàn Văn công Sư đoàn 330, đơn vị của những cán bộ, chiến sĩ Nam Bộ tập kết ra Bắc.

Kim Yến tin rằng chỉ bằng cách ấy, chị mới có cơ hội trở về miền Nam, được góp sức giải phóng quê hương mà mình luôn thương nhớ.

Khi Kim Yến được nhận vào đoàn, đơn vị cũng chuẩn bị lên đường phục vụ chiến trường. Từ Quảng Bình vào Quảng Nam là một dải đất bị bom đạn đánh phá dữ dội. Máy bay Mỹ liên tục trút bom xuống các tuyến giao thông nhằm cắt đứt con đường chi viện cho miền Nam. Công binh và thanh niên xung phong phải sửa đường, lấp hố bom, phá bom nổ chậm trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Những chiến sĩ văn công như Kim Yến cũng hành quân trên con đường ấy. Ban ngày, họ đào hầm, mang ba lô, nhạc cụ và đạo cụ vượt dốc. Ban đêm, khi dừng chân tại một binh trạm hay đơn vị công binh, họ dựng một sân khấu tạm giữa rừng.

Ánh sáng có khi chỉ là vài ngọn đèn được che kín để tránh máy bay phát hiện. Khán giả là những người lính vừa trở về sau một ngày mở đường, quần áo còn lấm bùn đất. Trong hoàn cảnh ấy, tiếng hát và tiếng đàn không đơn thuần để giải trí. Chúng giúp người lính tạm quên mệt mỏi, tin rằng phía sau những trận bom vẫn có một cuộc sống đáng để bảo vệ.

Đội văn công của Kim Yến luôn tâm niệm: nơi nào có tiếng mìn phá đá mở đường, nơi đó phải có tiếng hát.

Kim Yến là một diễn viên nòng cốt của đoàn. Chị đảm nhiệm vai người mẹ trong vở kịch Đâu có giặc là ta cứ đi!, vai em bé giao liên và nhiều tiết mục múa. Đặc biệt, chị vừa kéo phong cầm vừa tự minh họa trong tiết mục vui Anh hùng đâu cứ phải mày râu.

Mỗi chương trình, Kim Yến thường xuất hiện tới bốn hoặc năm lần. Có đêm chị đang lên cơn sốt vẫn cố gắng biểu diễn. Tiếng đàn cất lên giữa rừng, trong khi cách đó không xa có thể vẫn còn những hố bom mới và những trọng điểm địch tiếp tục đánh phá.

Sau hai năm phục vụ tại chiến trường Khu 4 và Khu 5, Kim Yến được ra Bắc chữa bệnh, nghỉ ngơi và bổ sung chương trình. Nhưng đầu xuân năm 1969, chị lại cùng đồng đội lên đường vào Nam.

Đoàn mất khoảng năm tháng vượt Trường Sơn mới tới miền Đông Nam Bộ. Tại đây, các nghệ sĩ khẩn trương tập luyện để chuẩn bị biểu diễn phục vụ đại hội tổng kết của Trung ương Cục và Bộ Chỉ huy Miền.

Mùa mưa năm 1969, rừng Tây Ninh chìm trong nước. Đường đi lầy lội, suối dâng cao và bệnh sốt rét hoành hành. Trước giờ đơn vị lên đường, Kim Yến lên cơn sốt ác tính.

Lãnh đạo đoàn dự định gửi chị lại trạm xá quân y. Nhưng Kim Yến xin được tiếp tục đi cùng đồng đội. Sau nhiều năm mong mỏi, chị đã về rất gần quê hương miền Nam và không muốn dừng lại khi chương trình biểu diễn sắp bắt đầu.

Đồng đội phải dìu chị lên đường.

Khi đoàn dừng lại chờ nước rút, Kim Yến kiệt sức và ngã vào vòng tay những người đi bên cạnh. Chị được đặt lên võng đưa đi cấp cứu. Trong cơn mê, người nữ nghệ sĩ vẫn khe khẽ hát bài ca mà đoàn đang chuẩn bị biểu diễn: Đường ra trận mùa này đẹp lắm.

Tiếng hát yếu dần rồi tắt giữa rừng.

Nguyễn Thị Kim Yến hy sinh khi mới 25 tuổi. Đồng đội an táng chị trong cánh rừng gần Lò Gò, giữa Bến Ra và dòng Vàm Cỏ. Một cây khế cạnh mộ được chọn làm dấu để sau này mọi người có thể trở lại tìm chị.

Nhưng bom đạn tiếp tục trút xuống, phá hủy cả khu rừng và xóa mất dấu cây. Sau ngày đất nước thống nhất, gia đình và đồng đội nhiều lần tìm kiếm nhưng không xác định được phần mộ.

Phải đến tháng 7 năm 2003, sau 34 năm, hài cốt của người nữ nghệ sĩ mới được tìm thấy và đưa về bên gia đình.

Kim Yến không chiến đấu bằng súng. Vũ khí của chị là giọng hát, vai diễn và chiếc phong cầm nặng trĩu trên vai. Chị đã mang chúng qua những cung đường mà mỗi bước chân đều có thể đối diện với bom đạn và bệnh tật.

Cuộc đời chị ngắn ngủi, nhưng cho thấy một mặt trận đặc biệt của chiến tranh: mặt trận giữ vững tinh thần con người. Giữa rừng sâu, tiếng hát của Kim Yến từng giúp những người lính nhớ rằng sau con đường đầy bom đạn là quê hương, gia đình và ngày hòa bình đang chờ đợi.