Nguyễn Thị Kỳ – Cô giao liên mang mệnh lệnh Tổng khởi nghĩa vượt hàng nghìn cây số vào Nam

1. Cô gái Hà Nội bước vào con đường cách mạng

Nguyễn Thị Kỳ tên thật là Cái Thị Tám, sinh năm 1922 tại Hà Nội. Năm 17 tuổi, bà thoát ly gia đình tham gia hoạt động cách mạng và làm công tác binh vận ở các tỉnh phía Bắc. Năm 1944, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Từ cuối năm 1943, bà đã hoạt động với vai trò giao thông viên giữa Xứ ủy Bắc Kỳ và Trung ương. Có những chuyến bà khoác vẻ ngoài của một người bán hàng rong, gánh chè đi qua những tuyến đường thuộc vùng căn cứ.

Trong gánh chè ấy không chỉ có những thứ người dân thường mua bán.

Có báo Cờ Giải phóng, báo Cứu quốc, truyền đơn và những tài liệu của tổ chức. Những thư từ, chỉ thị quan trọng được cuộn lại, giấu kín trong khăn vấn đầu. Có ngày bà đi bộ hàng chục cây số trên những con đường đê.

Công việc giao liên thường không có tiếng súng.

Nhưng một người giao liên bị phát hiện có thể khiến cả một đường dây bị phá vỡ.

Vì vậy, mỗi chuyến đi là một lần đặt mình giữa ranh giới của bí mật và hiểm nguy.

2. Nhiệm vụ đặc biệt từ Trung ương

Đầu năm 1945, tình hình cách mạng chuyển sang một giai đoạn đặc biệt.

Ở Nam Kỳ, sau những tổn thất nặng nề của phong trào, liên lạc giữa các cơ sở cách mạng với Trung ương gặp nhiều khó khăn. Lý Chính Thắng, phái viên của Xứ ủy Nam Kỳ, được cử ra Bắc tìm gặp Trung ương để xin chỉ thị và tài liệu.

Sau khi gặp Tổng Bí thư Trường Chinh, một nhiệm vụ được giao cho Cái Thị Tám: đưa Lý Chính Thắng trở lại Nam và chuyển tài liệu của Trung ương cho Xứ ủy Nam Kỳ.

Theo hồi ức của bà, ngày 5-4-1945, bà theo Trường Chinh đến một địa điểm đã hẹn trên đê làng Dâu. Cuộc gặp diễn ra vội vã. Chồng bà, đồng chí Văn Tiến Dũng, lên chiến khu dự hội nghị quân sự; còn bà nhận nhiệm vụ đi Nam.

Hai vợ chồng phải chia tay.

Một người đi về phía chiến khu.

Một người lên đường vào miền Nam.

Nhưng đó không phải một chuyến đi bình thường.

Người phụ nữ trẻ ấy biết mình đang mang theo những tài liệu có ý nghĩa đặc biệt đối với phong trào cách mạng ở Nam Bộ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bà Nguyễn Thị Kỳ và Đại tướng Văn Tiến Dũng thời trẻ; ảnh gia đình được các báo dẫn lại từ nguồn tư liệu gia đình. Các nguồn cũng xác nhận bà Kỳ được Trung ương giao nhiệm vụ giao liên vào Nam năm 1945.

3. Chiếc vali hai đáy và vai diễn của một đôi vợ chồng

Nguyễn Thị Kỳ khi ấy mới 22 tuổi.

Để vượt qua những trạm kiểm soát, bà và Lý Chính Thắng đóng vai một đôi vợ chồng.

Bà mặc áo dài lụa màu, trang điểm và đeo đồ trang sức giả; Lý Chính Thắng đóng vai một người công chức ăn mặc sang trọng. Quần áo và đồ dùng được chia vào hai chiếc vali.

Nhưng chiếc vali của bà có một bí mật.

Tài liệu và thư từ của tổ chức được giấu dưới đáy vali.

Đó là cách hoạt động bí mật trong một thời kỳ mà giấy tờ có thể quyết định sự sống còn.

Một người phụ nữ trẻ, ăn mặc như một người vợ đi cùng chồng, có lẽ ít gây chú ý hơn một cán bộ cách mạng.

Nhưng chuyến đi càng về phía Nam càng nguy hiểm.

Trên tàu, một số binh lính Nhật chú ý đến bà, trêu chọc và sàm sỡ. Khi bà phản ứng, họ đánh bà và đến Đà Nẵng thì bắt giao bà cho hiến binh Nhật.

Trong khoảnh khắc nguy cấp ấy, việc quan trọng nhất không phải là nghĩ đến bản thân.

Bà phải làm sao để tài liệu không rơi vào tay đối phương.

Theo hồi ức được báo chí dẫn lại, bà kịp trao chiếc vali hai đáy cho Lý Chính Thắng, rồi hai người hẹn gặp lại tại một cơ sở ở Huế.

4. Một cuộc thoát hiểm giữa Đà Nẵng

Bị đưa tới nơi kiểm soát của quân Nhật ở Đà Nẵng, cô gái 22 tuổi đứng trước một tình thế đặc biệt nguy hiểm.

Theo hồi ức của chính bà được Thanh Niên và các nguồn báo chí dẫn lại, bà đã tìm cách thuyết phục người thông ngôn người Việt giúp mình thoát khỏi tình thế đó. Sau khi được đưa ra ngoài, bà tìm cách rời đi và trở lại Huế theo điểm hẹn với Lý Chính Thắng.

Đây là một chi tiết cho thấy một đặc điểm quan trọng của công tác giao liên thời ấy: không phải lúc nào người chiến sĩ cũng có thể đối đầu trực diện với đối phương.

Có lúc vũ khí của họ là một thân phận giả.

Có lúc là sự bình tĩnh.

Có lúc chỉ là khả năng ứng biến trong vài phút ngắn ngủi.

Nhưng tất cả đều nhằm bảo vệ một điều lớn hơn bản thân mình: tài liệu, đường dây và nhiệm vụ của tổ chức.

Sau khi gặp lại Lý Chính Thắng, bà tiếp tục hành trình về phía Nam.

Cuối cùng, họ tới được Sài Gòn.

Tại đây, bà chuyển giao tài liệu cho những cán bộ của Xứ ủy Nam Kỳ, trong đó có Hà Huy Giáp và Ung Văn Khiêm.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Sài Gòn trong những ngày Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Bài viết của Thanh Niên ghi nhận sau hành trình, Nguyễn Thị Kỳ đến Sài Gòn và chuyển giao tài liệu cho cán bộ Xứ ủy Nam Kỳ.

5. Không chỉ một chuyến đi

Điều đáng chú ý là chuyến đi năm 1945 không phải nhiệm vụ duy nhất của Nguyễn Thị Kỳ.

Sau chuyến đầu tiên cùng Lý Chính Thắng, bà còn được Trung ương giao tiếp tục đưa cán bộ và tài liệu từ Bắc vào Nam; sau đó đón đại biểu Nam Kỳ ra dự Hội nghị Toàn quốc của Đảng và Quốc dân Đại hội tại Tân Trào, rồi lại trở vào Nam mang chỉ thị Tổng khởi nghĩa của Trung ương.

Những chuyến đi liên tiếp diễn ra đúng lúc lịch sử đang chuyển mình.

Ngày 13-8-1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc ban bố Quân lệnh số 1, hạ lệnh Tổng khởi nghĩa.

Nhưng mệnh lệnh ấy không thể lập tức đến được mọi nơi.

Nam Bộ cách xa Trung ương, giao thông khó khăn và các lực lượng đối phương vẫn kiểm soát nhiều tuyến đường. Chính vì vậy, những người làm công tác giao liên trở thành một phần quan trọng trong việc đưa chỉ thị và thông tin đến các địa phương.

Trong một chuyến đi, bà đưa đại biểu Nam Kỳ ra dự Hội nghị Tân Trào.

Trong một chuyến khác, bà lại mang chỉ thị Tổng khởi nghĩa vào Nam.

Những con đường ấy không nằm trên bản đồ của những trận đánh lớn.

Nhưng chúng nối những trung tâm cách mạng với nhau.

Và đôi khi, lịch sử được nối liền bằng chính bước chân của những người như Nguyễn Thị Kỳ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Tân Trào và những ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945. Nguồn ảnh lịch sử được công bố trong các kho tư liệu, bảo tàng và cơ quan báo chí; các nguồn về Nguyễn Thị Kỳ xác nhận bà đã tham gia các chuyến giao liên đưa cán bộ, tài liệu và chỉ thị giữa Trung ương với Nam Kỳ.

6. Ngày Sài Gòn đứng lên

Ngày 23-8-1945, phong trào giành chính quyền ở Sài Gòn bắt đầu bùng lên; ngày 25-8, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn thành công.

Nguyễn Thị Kỳ đã có mặt ở Nam Bộ trong những ngày ấy.

Cô gái Hà Nội từng mang tài liệu trong chiếc vali hai đáy giờ được chứng kiến một thành phố đứng dậy trong không khí của một cuộc cách mạng.

Sau này hồi tưởng lại, bà kể rằng trong những ngày cùng đồng chí và đồng bào Nam Bộ hòa vào không khí khởi nghĩa, hình ảnh Hà Nội vẫn luôn ở trong lòng bà.

Có lẽ đó là một cảm xúc rất khó diễn tả.

Bà đã rời Hà Nội để đi về phía Nam.

Nhưng trên mỗi bước đường, bà vẫn mang theo quê hương mình.

Và khi những lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện trên đường phố Sài Gòn, những người đã đi qua hàng nghìn cây số như bà mới có thể cảm nhận rằng chuyến đi của mình đã đến một dấu mốc lịch sử.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về nhân dân Sài Gòn trong những ngày Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945. Nguồn tư liệu được các cơ quan báo chí và kho lưu trữ lịch sử công bố; ngày 25-8-1945 là mốc quan trọng của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn.

7. Sau những chuyến giao liên

Cách mạng Tháng Tám thành công không có nghĩa cuộc đời hoạt động của Nguyễn Thị Kỳ kết thúc.

Sau năm 1945, bà tiếp tục công tác trong các cơ quan của Nhà nước và quân đội; về sau công tác tại Bộ Quốc phòng rồi nghỉ hưu tại Ban Tổ chức Trung ương. Đảng và Nhà nước trao tặng bà Huân chương Độc lập cùng nhiều phần thưởng khác; năm 2022, bà được trao Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng. Bà qua đời ngày 5-11-2022 tại Hà Nội, hưởng thọ 101 tuổi.

Nhưng khi nhắc đến Nguyễn Thị Kỳ, có lẽ người ta vẫn nhớ nhất hình ảnh cô gái 22 tuổi năm 1945.

Một cô gái mang tên Cái Thị Tám.

Một chiếc vali có đáy bí mật.

Một thân phận giả.

Những chuyến tàu.

Những trạm kiểm soát.

Và một nhiệm vụ phải hoàn thành.

Chú thích ảnh: Bà Nguyễn Thị Kỳ những năm cuối đời và ảnh tư liệu gia đình. Thanh Niên xác nhận ảnh cụ bà Nguyễn Thị Kỳ (1922–2022) do gia đình cung cấp.

Lời kết – Có những con đường được mở bằng bước chân của người giao liên

Lịch sử thường ghi nhớ những người đứng trên lễ đài, những người chỉ huy những trận đánh lớn, những người ký những quyết định quan trọng.

Nhưng để một mệnh lệnh đến được nơi cần đến, để một tổ chức đang bị chia cắt có thể nối lại liên lạc, để một chủ trương có thể biến thành hành động, phía sau đó còn có những con người âm thầm đi qua những con đường đầy nguy hiểm.

Nguyễn Thị Kỳ là một người như thế.

Bà không mang theo một khẩu súng trong chuyến đi đầu tiên vào Nam.

Thứ bà mang theo là tài liệu, thư từ và niềm tin rằng nhiệm vụ phải được hoàn thành.

Ở tuổi 22, bà đi qua một đất nước đang nằm trong những ngày cuối cùng của chế độ cũ, qua những vùng bị kiểm soát, qua những cuộc kiểm tra và những hiểm nguy bất ngờ. Bà sử dụng trí thông minh, sự bình tĩnh và lòng can đảm để bảo vệ nhiệm vụ của mình.

Những người giao liên như Nguyễn Thị Kỳ không tạo nên những tiếng nổ vang trời.

Họ tạo nên những sợi dây liên lạc không được phép đứt.

Và chính những sợi dây âm thầm ấy đã góp phần nối những con người cách mạng ở Bắc, Trung, Nam trong thời khắc lịch sử của mùa Thu năm 1945.

Hôm nay, chúng ta có thể đi qua những con đường ấy trong hòa bình.

Không còn phải giấu thư trong đáy vali.

Không còn phải cải trang để vượt qua những trạm kiểm soát.

Không còn phải chia tay người thân mà không biết ngày nào gặp lại.

Đó chính là điều khiến câu chuyện của Nguyễn Thị Kỳ đáng được nhớ.

Bởi phía sau sự bình yên của ngày hôm nay là những bước chân của những con người đã từng đi qua hiểm nguy để mở đường cho một ngày đất nước được tự do.

Ông bà đại tướng Văn Tiến Dũng - Nguyễn Thị Kỳ