NGUYỄN THỊ LÀI – NỮ ANH HÙNG NHỎ BÉ, GAN GÓC GIỮA LÒNG THÀNH HUẾ

NGUYỄN THỊ LÀI – NỮ ANH HÙNG NHỎ BÉ, GAN GÓC GIỮA LÒNG THÀNH HUẾ

Có những người phụ nữ bước vào chiến tranh khi tuổi đời còn rất trẻ, mang theo một thân hình nhỏ bé nhưng trong trái tim lại có một sức mạnh phi thường. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Lài là một người như thế. Sinh ra trên mảnh đất Mỹ Thủy, Hương Thủy, Thừa Thiên Huế, bà lớn lên giữa những năm tháng quê hương chìm trong khói lửa, tận mắt chứng kiến cảnh giặc bắt bớ, đánh đập, giết chóc đồng bào, đốt phá nhà cửa, làng xóm. Những gì chứng kiến từ thuở nhỏ đã gieo vào lòng cô bé Lài một lòng căm thù giặc sâu sắc, để rồi khi mới hơn mười tuổi, bà đã bước vào con đường cách mạng. Từ một cô gái làm giao liên, dân quân, bà trở thành nữ biệt động gan dạ hoạt động ngay giữa lòng thành phố Huế, nhiều lần đối mặt với hiểm nguy, trực tiếp thực hiện những trận đánh khiến kẻ thù kinh hoàng. Và khi bị bắt, bà phải chịu những hình thức tra tấn tàn bạo đến mức tưởng như không một con người nào có thể chịu đựng nổi. Thế nhưng, dù thân thể bị hành hạ, đôi tay từng bị kẻ thù dùng dao xẻ dọc, mái tóc từng bị trói vào máy quạt, bà vẫn nhất quyết không khai một lời, không để đồng đội và cơ sở cách mạng bị liên lụy. Năm 1976, khi mới 26 tuổi, bà vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đằng sau danh hiệu cao quý ấy là một tuổi trẻ đã đi qua máu, nước mắt, tù đày và những hy sinh mà thời gian không thể xóa nhòa.

Nguyễn Thị Lài sinh năm 1950 tại xã Mỹ Thủy, nay là phường Thủy Phương, thị xã Hương Thủy, thành phố Huế. Bà sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Những năm tháng tuổi thơ của bà không gắn với những trò chơi bình yên mà là hình ảnh quê hương liên tục bị quân thù càn quét. Bà tận mắt chứng kiến cảnh đồng bào bị bắt bớ, đánh đập, những mái nhà bị đốt phá, những người dân vô tội phải sống trong sợ hãi. Nỗi đau ấy cứ âm thầm lớn lên trong lòng cô bé Lài, để rồi khi mới hơn mười tuổi, bà đã bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng ở địa phương. Tuổi còn nhỏ nhưng bà đã cùng dân quân vận động nhân dân đào hầm bí mật nuôi giấu cán bộ, bộ đội, vận động bà con phá ấp chiến lược, tham gia du kích, diệt ác, trừ gian. Nhắc lại những năm tháng ấy, bà từng nói một câu rất giản dị mà khiến người nghe không khỏi xúc động: “Hồi đó nhỏ chút xíu, mà gan lì lắm. Chẳng biết sợ là gì.” Nhưng đằng sau vẻ hồn nhiên của câu nói ấy là một tuổi thơ đã quá sớm phải biết thế nào là chiến tranh.

Năm bà 15 tuổi, trước sự càn quét ngày càng dữ dội của quân địch ở vùng nông thôn, tổ chức cách mạng triển khai phong trào “tản cư ngược”, đưa một bộ phận lực lượng vào thành phố để xây dựng cơ sở, nắm tình hình và đấu tranh ngay trong sào huyệt của đối phương. Nguyễn Thị Lài được phân công vào thành phố Huế. Một cô gái tuổi mười lăm, nhỏ bé và non trẻ, nhưng lại phải sống giữa một thành phố đầy tai mắt của kẻ thù. Bà đi ở cho nhiều gia đình, trong đó có cả gia đình luật sư, cảnh sát thuộc chính quyền Sài Gòn, từ đó âm thầm quan sát, nghe ngóng, thu thập tin tức phục vụ cách mạng. Ban ngày, bà làm việc như một cô ở đợ bình thường, chăm chỉ nấu ăn, dọn dẹp, làm mọi công việc được giao để không bị nghi ngờ. Khi màn đêm buông xuống, bà lại gánh nước thuê, bán bánh mì, len lỏi qua từng con hẻm để rải truyền đơn, dán khẩu hiệu, chuyển tin. Bước chân cô gái nhỏ bé ấy đã đi qua rất nhiều con đường của thành phố Huế, và trong mắt kẻ thù, bà trở thành một “cô nhóc” chuyên phá rối trật tự trị an. Nhưng chúng không biết rằng phía sau dáng vẻ hiền lành ấy là một nữ chiến sĩ đang hoạt động ngay giữa lòng thành phố.

Trong những trận đánh mà bà tham gia, có một trận đánh đến nay vẫn được bà nhớ rõ: trận đánh tại rạp Tân Tân. Sau thất bại của quân đội Sài Gòn trong chiến dịch Đường 9 - Nam Lào năm 1971, địch tăng cường kiểm soát thành phố, ra sức tuyên truyền rằng đây là vùng “đất sạch”, rằng lực lượng cách mạng không thể nào bén mảng vào được. Để củng cố tinh thần cho binh lính và phô trương cái gọi là “chiến thắng”, địch tổ chức triển lãm về Đường 9 - Nam Lào tại rạp Tân Tân, với sự tham dự của nhiều sĩ quan, binh lính và cảnh sát. Phía cách mạng quyết định phải đánh một trận ngay giữa thành phố để chứng minh rằng lực lượng cách mạng vẫn hiện diện và nhân dân vẫn đặt niềm tin vào cách mạng.

Trước đó, tổ chức giao cho bà Nguyễn Thị Lài nhiệm vụ tiếp cận và vận động một đại úy tên Quang, tìm cách giác ngộ ông ta theo cách mạng. Để hoàn thành nhiệm vụ, bà đóng vai người yêu của Quang. Khi biết địch tổ chức triển lãm, bà tỏ vẻ thích thú và nói rằng mình rất muốn được đi xem. Quang liền khoe có giấy mời và hẹn đưa bà vào rạp. Đúng ngày đã hẹn, cô gái Huế trong tà áo dài trắng, mái tóc dài buông ngang vai, tay xách một giỏ trái cây, đi bên cạnh viên đại úy vào rạp Tân Tân. Nhưng bên trong giỏ trái cây ấy không phải món quà dành cho một buổi hẹn hò. Một quả bom hẹn giờ đã được bí mật giấu bên trong.

Bước vào khu vực triển lãm, bà Nguyễn Thị Lài kéo Quang đến nơi tập trung nhiều sĩ quan và quan chức. Bằng sự bình tĩnh đáng kinh ngạc, bà bí mật đặt quả bom xuống dưới chân bàn rồi tìm cách rời khỏi hiện trường. Bà giả vờ đau đầu, kéo tay Quang và nói muốn trở về. Hai người vừa rời khỏi rạp thì quả bom phát nổ. Vụ nổ giữa cuộc triển lãm khiến quân địch hoảng loạn, nhiều sĩ quan, binh lính thương vong, đồng thời tạo tiếng vang lớn trong thành phố. Điều đáng nói là ngay sau đó, viên đại úy Quang còn cảm ơn chính người mà ông không hề biết đang đứng sau vụ đánh bom. Khi gặp lại bà, ông nói rằng hôm trước “Việt Cộng mò vào tận rạp hát gài mìn”, rồi còn cảm ơn bà vì nhờ bà đòi về sớm nên ông đã thoát chết. Bà Nguyễn Thị Lài chỉ lặng lẽ gật đầu, giữ kín bí mật trong lòng. Có lẽ trong khoảnh khắc ấy, bà đã phải cố gắng lắm mới giấu được nụ cười của một người vừa hoàn thành nhiệm vụ giữa ngay sào huyệt của kẻ thù.

Nhưng chiến tranh không chỉ có những trận đánh thành công. Đằng sau những chiến công của người nữ biệt động nhỏ bé ấy là những lần bà phải đối mặt trực tiếp với cái chết. Bà từng nhiều lần bị địch bắt trong quá trình hoạt động du kích nhưng vẫn kiên quyết không khai báo. Cho đến khi thực hiện nhiệm vụ đánh vào Ty Cảnh sát thành phố Huế, nhằm tiêu diệt tên ác ôn Liên Thành, bà bị bắt. Khi ấy, bà đang đi ở cho một gia đình cảnh sát nên việc ra vào khu vực này không quá khó khăn. Bà tìm cách tiếp cận phòng làm việc của Liên Thành, giả vờ đi nhầm phòng rồi để lại chiếc giỏ cói chứa quả bom hẹn giờ bên dưới gầm bàn. Nhưng trên đường rút lui, bà không may bị bắt.

Từ giây phút ấy, cô gái trẻ Nguyễn Thị Lài bước vào những tháng ngày khủng khiếp nhất của cuộc đời.

Kẻ thù đưa bà qua nhiều nhà giam, liên tục thẩm vấn và tra tấn để tìm cách moi thông tin về tổ chức cách mạng. Cứ khoảng nửa đêm, chúng lại lôi bà ra hỏi cung. Không lấy được một lời khai, chúng lại dùng những hình thức tra tấn ngày càng tàn bạo. Nhưng trước sau như một, bà vẫn chỉ trả lời rằng mình không biết gì. Kẻ thù muốn biết ai giao nhiệm vụ, ai là người liên lạc, cơ sở cách mạng ở đâu, nhưng cô gái trẻ ấy nhất quyết không để một cái tên nào rơi ra khỏi miệng mình.

Bà từng kể lại lời cha căn dặn trước khi đi làm cách mạng: “Con đi làm cách mạng, nếu rơi vào tay giặc, khi phải chết, chỉ được chết một mình. Nhất định không được để ảnh hưởng đến đồng đội, xóm làng.” Lời căn dặn ấy có lẽ đã trở thành điểm tựa để bà vượt qua những giờ phút kinh hoàng nhất. Bởi bà hiểu rằng nếu mình không chịu được, nếu mình khai ra một người, có thể phía sau cái tên ấy là cả một đường dây, một cơ sở, một gia đình và những người đồng đội đang hoạt động ngoài kia.

Và bà đã giữ lời với cha, giữ lời với đồng đội.

Những hình thức tra tấn mà bà phải chịu đựng khiến người nghe hôm nay khó có thể tưởng tượng. Kẻ thù từng chôn bà xuống đất, chỉ chừa lại phần đầu, đe dọa sẽ bắn nếu bà không khai. Chúng buộc túm ống quần rồi thả rắn vào bên trong. Chúng trói mái tóc dài của bà vào máy quạt trên trần rồi cho máy quay, khiến tóc và máu bết vào nhau. Nhưng đau đớn nhất có lẽ là khi đôi bàn tay của người con gái trẻ bị kẻ thù dùng dao xẻ dọc với ý định làm cho bà không thể cầm súng nữa.

Đó từng là đôi bàn tay của một cô gái mười mấy tuổi. Đôi bàn tay đã từng làm việc nhà cho những gia đình mình ở nhờ, từng gánh nước, bán bánh mì, từng rải truyền đơn, chuyển tin và cầm vũ khí chiến đấu. Kẻ thù muốn hủy hoại đôi tay ấy để bà không thể tiếp tục chiến đấu. Nhưng chúng không thể hiểu rằng sức mạnh của người chiến sĩ không nằm ở đôi bàn tay, mà nằm trong ý chí.

Khi bà bị quẳng trở lại phòng giam, thân thể gần như không còn chỗ nào lành lặn. Máu thấm qua những vết thương. Nhưng trong căn phòng giam lạnh lẽo ấy, những người nữ tù chính trị đã dang tay đón bà. Các chị, các mẹ chăm sóc cô gái nhỏ bằng tất cả tình thương: nhường từng miếng cơm, muỗng cháo, từng viên thuốc, từng chai dầu. Những giọt nước mắt của đồng đội rơi xuống đôi bàn tay đang loang máu, những bàn tay dịu dàng chăm sóc cho cô gái trẻ, như muốn truyền sang bà thêm một chút sức mạnh để tiếp tục chịu đựng.

Đó là một hình ảnh rất đẹp giữa những năm tháng tàn khốc nhất của chiến tranh: kẻ thù dùng bạo lực để hủy hoại thân thể, còn những người đồng chí, đồng đội dùng tình thương để giữ lại một con người.

Và Nguyễn Thị Lài đã không khuất phục.

Thậm chí có một lần, sau khi bị tra tấn đến kiệt sức, bà được đưa trở lại xà lim. Một người lính đối phương nhìn bà rồi nói một câu rất ngắn: “Đã không biết thì nhất quyết không biết luôn.” Trong hoàn cảnh ấy, câu nói tưởng như bình thường lại khiến bà ấm lòng. Bởi giữa hai chiến tuyến vẫn còn những con người biết đau trước nỗi đau của đồng loại. Và bà càng hiểu rằng chiến đấu không chỉ là tiêu diệt kẻ thù bằng súng đạn, mà còn phải giữ được niềm tin, giữ được tình người, để cảm hóa những người còn lạc ở phía bên kia.

Cuối cùng, vì không có bằng chứng buộc tội về những gì bà bị cáo buộc, luật sư đã có cơ sở để bào chữa cho bà. Tuy nhiên, bà vẫn bị kết án sáu tháng tù với tội danh gây rối trật tự trị an. Ra tù, bà lại tiếp tục hoạt động cách mạng cho đến khi bị lộ và chính thức thoát ly.

Những năm tháng chiến đấu của bà Nguyễn Thị Lài nối tiếp bằng những chiến công. Bà từng cùng đồng đội dùng lựu đạn tiêu diệt nhiều tên địch ngay giữa ban ngày, từng tham gia đặt mìn đánh vào nơi quân địch đóng quân tại trường Dạ Lê, gây tổn thất lớn cho đối phương. Những chiến công ấy khiến bà nhiều lần được tặng các danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ, Dũng sĩ quyết thắng, Chiến sĩ thi đua. Nhưng có lẽ điều đáng nhớ nhất vẫn là hình ảnh một cô gái Huế nhỏ bé, khoác áo dài trắng, bước vào giữa nơi tập trung sĩ quan địch với một quả bom giấu kín trong giỏ trái cây, rồi bình tĩnh bước ra như thể chẳng có chuyện gì xảy ra.

Năm 1976, khi mới 26 tuổi, bà Nguyễn Thị Lài được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Khi biết mình được phong Anh hùng, bà từng ngỡ ngàng và nói một câu rất hồn nhiên: “Cứ nghĩ anh hùng là một ai đó thật già. Mình còn trẻ vậy, anh hùng sao cho được.” Câu nói ấy khiến hình ảnh người nữ Anh hùng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Bà không tự nhận mình là người phi thường. Với bà, những gì mình làm chỉ là những việc cần làm trong những năm tháng đất nước còn chiến tranh.

Nhưng với đồng đội và nhân dân, đó chính là sự phi thường.

Bởi người ta không thể gọi một người là anh hùng chỉ vì họ không biết sợ. Anh hùng là người cũng biết đau, biết nhớ, biết sợ, nhưng khi đồng đội và Tổ quốc cần, vẫn vượt qua tất cả để không phản bội điều mình tin tưởng. Nguyễn Thị Lài đã làm được điều đó khi tuổi đời còn rất trẻ.

Điều khiến câu chuyện về bà càng xúc động là những năm tháng chiến tranh đã để lại trên cơ thể bà những thương tích không thể chữa lành hoàn toàn. Bà là thương binh hạng 3/4. Những vết thương cũ vẫn đau buốt mỗi khi trái gió trở trời. Nhưng có lẽ đau đớn nhất không nằm trên những vết sẹo mà nằm trong ký ức về những năm tháng mà một cô gái trẻ đã phải trải qua.

Thời gian rồi cũng đi qua. Thành phố Huế hôm nay đã bình yên. Những con đường năm xưa từng in dấu chân nữ biệt động giờ đã đông đúc người qua lại. Những cánh đồng Mỹ Thủy xanh ngát, những mái nhà nép dưới hàng cây, tiếng trẻ em đến trường vang lên giữa một cuộc sống thanh bình. Không còn tiếng súng, không còn những cuộc càn quét, không còn những nhà giam và những trận tra tấn.

Nhưng nếu trở về mảnh đất ấy và nhớ đến Nguyễn Thị Lài, ta sẽ hiểu rằng sự bình yên hôm nay không tự nhiên mà có.

Đằng sau những buổi sáng yên lành là những năm tháng có những người phụ nữ phải đi qua bóng tối. Đằng sau những mái nhà bình yên là những người từng chấp nhận để mái tóc mình bết máu dưới tay kẻ thù. Đằng sau những đôi bàn tay trẻ thơ được nâng niu hôm nay là đôi bàn tay của những người như bà Lài từng bị dao xẻ dọc để buộc phải khuất phục.

Nhưng họ đã không khuất phục.

Và đó chính là điều thế hệ hôm nay cần nhớ.

Nguyễn Thị Lài không chỉ là một nữ biệt động thành gan dạ của Huế. Bà là biểu tượng cho lòng trung kiên, sự quả cảm và sức chịu đựng phi thường của người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh. Bà đã chiến đấu giữa lòng thành phố khi tuổi đời còn rất trẻ, đã đối mặt với kẻ thù bằng sự bình tĩnh đáng kinh ngạc, đã chịu những cực hình mà người bình thường khó có thể tưởng tượng, nhưng nhất quyết không để một lời khai làm tổn thương đồng chí, đồng đội.

Có lẽ vì thế mà khi nhắc đến bà, chúng ta không chỉ nên nhớ đến danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Hãy nhớ đến người phụ nữ với thân hình nhỏ bé nhưng ý chí lớn lao; nhớ đến cô gái trong tà áo dài trắng năm nào đã bước vào rạp Tân Tân giữa vòng vây của kẻ thù; nhớ đến đôi bàn tay từng bị dao xẻ dọc nhưng vẫn không khuất phục; nhớ đến người con gái đã giữ trọn lời cha dặn: nếu phải chết, chỉ được chết một mình, nhất định không để đồng đội và xóm làng bị liên lụy.

Ngày hôm nay, bà Nguyễn Thị Lài đã đi qua những năm tháng tuổi trẻ rất lâu. Mái tóc xanh năm nào đã bạc, khuôn mặt người nữ biệt động năm xưa đã in dấu thời gian. Nhưng có những điều thời gian không thể lấy đi: đó là ánh mắt cương nghị của một người từng đứng trước những đòn tra tấn mà không khuất phục; là tình yêu quê hương đã theo bà suốt cuộc đời; là lòng biết ơn đối với những đồng đội đã cùng mình đi qua những năm tháng sinh tử.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những vết thương trên thân thể bà vẫn còn đó. Và mỗi khi trái gió trở trời, những vết thương ấy lại nhắc nhớ về một thời mà tuổi trẻ của bà và biết bao người đã được đặt lên bàn cân của lịch sử.

Bà Nguyễn Thị Lài đã trao tuổi trẻ cho đất nước, trao sự bình yên của riêng mình cho ngày hòa bình của dân tộc. Bà đã đi qua những năm tháng mà cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, nhưng vẫn giữ nguyên một tấm lòng son sắt.

Hôm nay, chúng ta được sống giữa một thành phố Huế yên bình, được đi trên những con đường không còn tiếng súng, được đến trường, được trở về bên gia đình mỗi ngày. Xin hãy nhớ rằng, đã từng có một cô gái Huế nhỏ bé như thế đã đứng giữa chiến tranh, lấy lòng can đảm làm áo giáp, lấy sự trung thành làm vũ khí và lấy chính tuổi xuân của mình để bảo vệ đồng đội, quê hương.

Xin được nghiêng mình trước Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Lài – người nữ biệt động thành năm xưa, người đã dùng cả tuổi trẻ để viết nên một câu chuyện không bao giờ cũ về lòng trung kiên, về tình đồng chí và về sức mạnh phi thường của người phụ nữ Việt Nam giữa thời hoa lửa.