Nguyễn Thị Lộ - NỮ LỄ NGHI HỌC SĨ VÀ BI KỊCH LỆ CHI VIÊN
Vào thế kỷ XV, trong dòng chảy lịch sử đầy biến động của triều đại Lê sơ, Nguyễn Thị Lộ là một trong những người phụ nữ tài hoa, thông tuệ bậc nhất. Sinh ra trong một gia đình làm nghề dệt chiếu gon bên bờ sông Hồng, bà không chỉ sở hữu nhan sắc nghiêng nước nghiêng thành mà còn nổi tiếng khắp vùng về tài năng văn chương, vịnh thơ phú. Cuộc gặp gỡ định mệnh giữa bà và danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi bên giếng Tây Hồ đã gắn kết hai tâm hồn tri kỷ. Bà trở thành người vợ lẽ, người bạn đồng hành "chia ngọt sẻ bùi" cùng ông suốt những năm tháng cống hiến cho giang sơn xã tắc. Với tri thức uyên bác, bà được vua Lê Thái Tông mến mộ tài năng, vời vào cung phong chức Lễ nghi học sĩ, chịu trách nhiệm dạy dỗ các cung nữ và quản lý nghi lễ nội cung.
Ký ức kinh hoàng khép lại cuộc đời tài hoa của người nữ sĩ gắn liền với vụ thảm án Lệ Chi Viên (vườn Vải) vào mùa thu năm Nhâm Tuất 1442. Trong một chuyến tuần du về miền Đông để duyệt binh và thăm Nguyễn Trãi, vua Lê Thái Tông ngự giá dừng chân nghỉ ngơi tại Lệ Chi Viên (nay thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh). Đêm hôm đó, nhà vua bất ngờ lâm bệnh nặng, lên cơn sốt cao dữ dội rồi băng hà ở tuổi 20. Sự ra đi đột ngột của hoàng đế trở thành cơ hội cho các thế lực gian thần trong triều đình, vốn đố kỵ với tài năng và lòng chính trực của vợ chồng Nguyễn Trãi, lập tức ra tay hãm hại. Chúng vu khống cho Nguyễn Thị Lộ tội danh tàn độc "đầu độc giết vua" và ép bà vào tội mưu phản giang sơn.
Bi kịch đau xót đến đỉnh điểm khi triều đình phong kiến ra lệnh hành quyết khốc liệt: tru di tam tộc (giết ba họ) dòng tộc của Nguyễn Trãi. Ngày 19 tháng 9 năm 1442 (nhằm ngày 16 tháng 8 âm lịch), người nữ sĩ kiên trung cùng chồng và hàng trăm người thân trong gia đình đã bị giải ra pháp trường hành quyết dã man. Bà ngã xuống ở tuổi 42 dưới nỗi oan khuất thấu thấu tận trời xanh. Phải đến 22 năm sau, vào năm 1464, vua Lê Thánh Tông mới chính thức xuống chiếu giải oan cho Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ, khôi phục lại danh dự và ngợi ca tấm lòng trung quân ái quốc của họ. Sự ngã xuống đầy bi tráng của bà vẫn mãi là một nốt nhạc trầm buồn, vẹn nguyên lòng tôn kính của hậu thế về một bậc nữ tài danh sĩ trung trinh của lịch sử nước nhà.
