NGUYỄN THỊ MINH KHAI
Sinh năm 1910 tại Nghệ An với tên khai sinh là Nguyễn Thị Vịnh, ngay từ thuở thiếu thời, tâm hồn người thiếu nữ ấy đã sớm được tôi luyện trong bầu không khí sục sôi của mảnh đất Nghệ Tĩnh. Tiếng bom Sa Diện của liệt sĩ Phạm Hồng Thái như một hồi chuông thức tỉnh, thôi thúc chị tham gia các phong trào yêu nước. Từ việc vận động nữ sinh góp tiền mua hoa dự lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh đến ký tên đòi thả cụ Phan Bội Châu, chị Minh Khai đã sớm bộc lộ nhiệt huyết cách mạng và bản lĩnh của một người con ưu tú. Tốt nghiệp tiểu học, chị vừa đảm đang việc nhà, vừa bí mật dấn thân vào các tổ chức yêu nước, trở thành người phụ nữ đầu tiên của Vinh - Bến Thủy gia nhập Tân Việt Cách mạng Đảng.
Khát vọng giải phóng dân tộc đã đưa bước chân chị vượt khỏi lũy tre làng, sang tận Hương Cảng (Trung Quốc) để làm việc tại Văn phòng Phương Nam của Quốc tế Cộng sản. Tại đây, chị may mắn được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp huấn luyện về lý luận cách mạng. Dưới các bí danh như Cô Duy, Lý Huệ Phương, chị khôn khéo hoạt động giữa mạng lưới mật thám dày đặc của thực dân Anh. Đặc biệt, năm 1935, tại Moscow (Liên Xô), với tên gọi Phan Lan, chị đã dõng dạc đọc bản tham luận tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản, tố cáo tội ác dã man của thực dân Pháp và nêu cao tinh thần đấu tranh quật cường của phụ nữ Đông Dương, khẳng định vị thế của người phụ nữ Việt Nam trên diễn đàn quốc tế.
Trở về Nam Kỳ năm 1937, chị được tin tưởng giao trọng trách Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn. Trong điều kiện hoạt động bí mật khắc nghiệt, chị không ngại hiểm nguy, bí mật vào xưởng đóng tàu Ba Son, công ty hỏa xa để gây dựng phong trào. Hình ảnh người nữ lãnh đạo bám sát cơ sở, viết báo kêu gọi phụ nữ đấu tranh chống áp bức đã trở thành ngọn đuốc dẫn đường cho phong trào cách mạng tại Nam Bộ. Giữa lúc chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, chị vừa phải lo toan việc Đảng, vừa gánh vác thiên chức người mẹ khi vừa sinh con đầu lòng đã phải nén lòng gửi con cho cơ sở y tế để tiếp tục cuộc chiến giành độc lập.
Tháng 7/1940, chị bị sa vào tay giặc Pháp. Tại bót Catinat, kẻ thù dùng mọi thủ đoạn tra tấn tàn bạo, thậm chí đưa người chồng là đồng chí Lê Hồng Phong đến nhận mặt hòng làm lung lạc ý chí. Thế nhưng, hai chiến sĩ cộng sản kiên trung ấy đã chọn cách không nhìn nhận nhau để bảo vệ tổ chức đến cùng.
Trước tòa án binh, chị dõng dạc bác bỏ mọi tội danh bịa đặt. Bức thư cuối cùng gửi cha mẹ thấm đẫm tình người với dòng khẳng định: “Con đầy một tấm lòng nhân ái, minh chính”. Sáng ngày 28/8/1941, tại pháp trường Hóc Môn, chị cùng các đồng chí đã giật tung dải băng bịt mắt, ngẩng cao đầu hô vang: “Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!”. Những viên đạn của kẻ thù có thể tước đi sự sống, nhưng không thể khuất phục được ý chí sắt đá của người nữ đảng viên đã khắc lên tường xà phòng bài thơ “Vững chí bền gan”.
Cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai là minh chứng rạng ngời cho lời nhận xét của Tổng Bí thư Lê Duẩn: Một người phụ nữ với ý thức vươn lên gánh vác vai trò lãnh đạo cách mạng vĩ đại. Ngày nay, tên của chị được đặt cho những con phố trung tâm và ngôi trường giàu truyền thống, là niềm tự hào của bao thế hệ học sinh, sinh viên. Hình ảnh chị mãi mãi là biểu tượng của trí tuệ, lòng nhân ái và tinh thần bất khuất của phụ nữ Việt Nam – một "đóa sen thép" vẫn ngát hương trong dòng chảy lịch sử dân tộc.
