Nguyễn Thị Minh Khai - biểu tượng sáng ngời về bản lĩnh, trí tuệ và khí tiết kiên trung của người nữ đảng viên cộng sản

Mẹ của bà là bà Đậu Thị Thư, quê ở xã Đức Tùng (nay là xã Tùng Châu), huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, làm nghề buôn bán nhỏ.

Gia đình bà từng sống tại căn nhà số 132 phố Maréchal Foch (nay là đường Quang Trung, thành phố Vinh) trước khi chuyển về sống ở quê mẹ tại Hà Tĩnh.

Nguyễn Thị Minh Khai sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước và có nhiều người con thành danh: em gái của bà là Nguyễn Thị Quang Thái – nhà hoạt động cách mạng xuất sắc, người vợ đầu tiên của Đại tướng Võ Nguyên Giáp; em trai là Giáo sư, Bác sĩ Nguyễn Huy Dung – nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Chợ Rẫy.

Quá trình học tập và giác ngộ lý tưởng:

Thời kỳ này, phong trào yêu nước ở Nghệ - Tĩnh dâng cao mạnh mẽ, đặc biệt sau sự kiện tiếng bom của liệt sĩ Phạm Hồng Thái mưu sát Toàn quyền Merlin tại Quảng Châu (1924). Được sự chỉ bảo, hướng dẫn của các thầy giáo tiến bộ, chị Minh Khai sớm tham gia các phong trào đấu tranh của thanh niên, học sinh.

Chị đã tích cực vận động các bạn nữ sinh quyên góp tiền mua vải may băng tang đi dự lễ truy điệu nhà yêu nước Phan Châu Trinh, đồng thời hăng hái tham gia ký tên vào bản yêu sách đòi chính quyền thực dân Pháp trả tự do cho cụ Phan Bội Châu.

Sau khi tốt nghiệp tiểu học, chị ở nhà phụ giúp mẹ bán hàng, ghi chép sổ sách gia đình, đồng thời âm thầm tham gia các hoạt động yêu nước tại địa phương.

Với tinh thần nhiệt huyết và năng lực tổ chức, chị được bầu vào Ban Chấp hành đại tổ (cấp thành bộ) của Hội Hưng Nam, trực tiếp phụ trách công tác vận động phụ nữ.

Thoát ly hoạt động bí mật và gia nhập Đảng Cộng sản:

Năm 1930, khi Đảng Cộng sản Việt Nam (sau đổi thành Đảng Cộng sản Đông Dương) ra đời, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai trở thành một trong những đảng viên đầu tiên. Đồng chí được phân công phụ trách công tác tuyên truyền, huấn luyện đảng viên tại vùng công nghiệp Trường Thi, Bến Thủy và các làng phụ cận.

Đồng chí đã trực tiếp thâm nhập vào đời sống công nhân nhà máy, cùng ăn, cùng ở, cùng lao động để xây dựng cơ sở Đảng, từ đó thúc đẩy phong trào công nhân đấu tranh phát triển mạnh mẽ.

Tại đây, đồng chí được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp huấn luyện về lý luận cách mạng vô sản. Đồng chí đảm nhận nhiệm vụ làm liên lạc giữa Thị ủy Hương Cảng của Đảng Cộng sản Trung Quốc với các tổ chức cách mạng Việt Nam.

Trong môi trường bị mật thám Pháp và cảnh sát Anh bủa giăng dày đặc, đồng chí đã sử dụng nhiều bí danh hoạt động như Cô Duy, Trần Thái Lan, Lý Huệ Phương... để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Thử thách ngục tù và sự can thiệp của Quốc tế Đỏ:

Mặc dù bị tra tấn, đánh đập dã man trong chốn lao tù, người nữ chiến sĩ trẻ tuổi vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo bất kỳ thông tin nào của tổ chức.

Đến năm 1933, nhờ sự đấu tranh can thiệp quyết liệt của Quốc tế Đỏ (Hội Cứu tế Đỏ Quốc tế), đồng chí được trả tự do.

Hoạt động tại Thượng Hải và tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản (1934 – 1935):

Đầu năm 1935, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng đồng chí Lê Hồng Phong được cử làm đại biểu chính thức đi dự Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva (Liên Xô).

Tại đại hội, với bí danh Phan Lan, đồng chí đã dõng dạc đọc bản tham luận lên án chính sách bóc lột, xâm lược dã man của thực dân Pháp tại Đông Dương, đồng thời biểu dương tinh thần đấu tranh kiên cường của phụ nữ Việt Nam và phụ nữ Đông Dương.

Sau đại hội, đồng chí ở lại Moskva học tập tại Trường Đại học Cộng sản Phương Đông. Cũng trong thời gian này, đồng chí đã thành hôn với đồng chí Lê Hồng Phong, khởi đầu cho cuộc tình cách mạng thủy chung và vô cùng oanh liệt.

Đồng chí tích cực viết nhiều bài đăng trên báo Dân chúng – cơ quan ngôn luận của Đảng thời kỳ Mặt trận Dân chủ, kêu gọi phụ nữ Việt Nam hăng hái tham gia phong trào đấu tranh đòi tự do, dân chủ, dân sinh, chống bóc lột.

Nữ Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn:

Trong điều kiện cực kỳ hiểm nguy, đồng chí liên tục bám sát các cơ sở cách mạng quan trọng: bí mật trực tiếp vào xưởng đóng tàu Ba Son, Công ty Hỏa xa Sài Gòn, xuống các vùng nông thôn Hóc Môn, Gia Định... để kiểm tra và chỉ đạo phong trào đấu tranh của công nhân và phụ nữ.

Tình yêu cách mạng và sự hy sinh tình cảm cá nhân:

Mùa xuân năm 1940, đồng chí Minh Khai sinh con gái đầu lòng tên là Lê Nguyễn Hồng Minh. Nhưng chỉ vài ngày sau khi sinh, vì nhiệm vụ cách mạng cấp bách khi phong trào khởi nghĩa dâng cao, người mẹ trẻ đã đành gạt nước mắt gửi con nhờ cơ sở nuôi dưỡng để tiếp tục dấn thân vào cuộc đấu tranh.

Địch đưa đồng chí về giam tại bót Catinat – "địa ngục trần gian" khét tiếng. Tại đây, chúng đưa đồng chí Lê Hồng Phong đến nhận mặt hòng có thêm chứng cứ kết án tử hình cả hai người. Nhưng trước mặt kẻ thù, hai nhà cách mạng kiên cường đã dũng cảm không nhận bất kỳ điều gì, kể cả mối quan hệ vợ chồng.

Không khuất phục được, giặc Pháp chuyển đồng chí sang giam tại Khám Lớn Sài Gòn. Trong lao tù, đồng chí vẫn tìm cách liên lạc ra bên ngoài để chỉ đạo phong trào, đồng thời biến phòng giam thành lớp học chính trị và văn hóa cho các bạn tù.

Bài thơ khắc trên tường bót Catinat: Trong những ngày bị giam cầm và tra tấn dã man, đồng chí đã dùng máu khắc lên tường bót Catinat bài thơ thể hiện chí khí sắt đá:

Bức thư gửi cha mẹ khẳng định sự trong sạch: Ngày 29 tháng 5 năm 1941, từ ngục tối, đồng chí viết bức thư gửi về cho cha mẹ với những lời xúc động:

Bản án tử hình và cuộc hy sinh bất tử:

Sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, thực dân Pháp đưa đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng các đồng chí cách mạng ra xử bắn tại Ngã ba Giồng, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh).

Trên đường ra trường bắn, đồng chí vẫn cất cao giọng tố cáo tội ác tàn bạo của kẻ thù và kêu gọi nhân dân nổi dậy đấu tranh. Trước họng súng của kẻ thù, đồng chí cùng các đồng chí của mình đã giật tung dải bịt mắt, ngẩng cao đầu hô lớn những lời đáp vang vọng không gian:

Sự tri ân và vinh danh:

Tên của đồng chí được trân trọng đặt cho nhiều tuyến đường huyết mạch tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Vinh, Đà Nẵng, Nha Trang, Cần Thơ...

Nhiều ngôi trường giàu truyền thống như Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai (TP. Hồ Chí Minh), Trường THPT Chuyên Nguyễn Thị Minh Khai (Sóc Trăng) cùng nhiều ngôi trường khác trên khắp cả nước tự hào mang tên bà.

Tại thành phố Vinh (Nghệ An), Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai được xây dựng trang trọng tại đường Quang Trung để lưu giữ những di vật và tôn vinh cuộc đời người nữ chiến sĩ cộng sản kiên trung.

Con gái của đồng chí – bà Lê Nguyễn Hồng Minh (sinh năm 1939) – sau này tập kết ra Bắc năm 1954, được đưa sang Trung Quốc và Liên Xô học ngành cơ khí chế tạo máy. Khi về nước, bà làm công tác nghiên cứu Lịch sử Đảng và công tác tại Ban Tổ chức Thành ủy TP. Hồ Chí Minh cho đến khi nghỉ hưu năm 1995.