NGUYỄN THỊ MINH KHAI – NGƯỜI NỮ CHIẾN SĨ CỘNG SẢN KIÊN TRUNG
Ngày 30 tháng 9 năm 1910, tại Vinh, Nghệ An, Nguyễn Thị Vịnh – người sau này được biết đến với tên Nguyễn Thị Minh Khai – ra đời trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Những năm tháng tuổi trẻ của bà diễn ra trong bối cảnh đất nước đang chịu ách thống trị của thực dân Pháp, các phong trào yêu nước liên tục bị đàn áp nhưng cũng không ngừng tìm kiếm con đường đấu tranh mới. Từ khi còn rất trẻ, Nguyễn Thị Vịnh đã sớm tham gia hoạt động yêu nước. Năm 1927, khi mới 17 tuổi, bà tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng, tích cực hoạt động trong phong trào công nhân và phong trào yêu nước ở Vinh. Khi phong trào cách mạng phát triển và Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đầu năm 1930, bà chuyển sang hoạt động theo đường lối cộng sản, trở thành một trong những nữ chiến sĩ cách mạng tiêu biểu của thế hệ đầu tiên. Tháng 3 năm 1930, Nguyễn Thị Minh Khai được tổ chức cử sang Hương Cảng hoạt động. Tại đây, bà tham gia công tác của tổ chức cách mạng ở nước ngoài, làm nhiệm vụ liên lạc và góp phần truyền đạt chủ trương, đường lối về trong nước. Hoạt động trong điều kiện bí mật, thường xuyên bị mật thám theo dõi, bà vẫn kiên trì hoàn thành nhiệm vụ được giao. Cuối năm 1930, bà bị chính quyền thực dân Anh bắt và giam giữ tại Hương Cảng. Sau một thời gian bị tù đày, bà được trả tự do và tiếp tục hoạt động cách mạng. Những năm tháng ấy đã tôi luyện bản lĩnh của một nữ chiến sĩ còn rất trẻ, đồng thời đưa bà bước vào những nhiệm vụ ngày càng quan trọng hơn đối với phong trào cách mạng Việt Nam.
Năm 1934–1935, Nguyễn Thị Minh Khai được cử sang Liên Xô và trở thành đại biểu của Đảng Cộng sản Đông Dương tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva, diễn ra từ ngày 25 tháng 7 đến ngày 21 tháng 8 năm 1935. Tại Đại hội, bà có tham luận về vấn đề phụ nữ Đông Dương, qua đó phản ánh thực trạng của phụ nữ trong xã hội thuộc địa và vai trò của phụ nữ trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Sau Đại hội, bà tiếp tục học tập tại Trường Đại học Phương Đông ở Moskva, nơi đào tạo nhiều cán bộ cách mạng đến từ các nước thuộc địa. Những năm học tập và hoạt động ở nước ngoài giúp Nguyễn Thị Minh Khai có thêm kiến thức lý luận, kinh nghiệm tổ chức và phương pháp vận động quần chúng. Đến năm 1937, bà trở về Việt Nam và được phân công hoạt động tại Nam Kỳ. Tại đây, bà tham gia Xứ ủy Nam Kỳ và giữ cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn. Trong bối cảnh phong trào dân chủ ở Đông Dương có điều kiện phát triển, Nguyễn Thị Minh Khai tích cực tổ chức, vận động công nhân, phụ nữ và các tầng lớp nhân dân tham gia các cuộc đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, chống áp bức và đòi quyền lợi thiết thực. Bà vừa xây dựng cơ sở Đảng, vừa trực tiếp tuyên truyền, vận động quần chúng, góp phần đưa phong trào cách mạng ở Sài Gòn – Chợ Lớn phát triển mạnh.
Bước sang năm 1940, tình hình thế giới và Đông Dương thay đổi nhanh chóng. Chiến tranh thế giới thứ hai lan rộng, thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Xứ ủy Nam Kỳ từng bước chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa. Trên cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn và là cán bộ chủ chốt của Xứ ủy Nam Kỳ, Nguyễn Thị Minh Khai tham gia các hoạt động chuẩn bị cho phong trào. Ngày 30 tháng 7 năm 1940, sau một cuộc họp của Xứ ủy Nam Kỳ, bà bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn. Đây là thời điểm đặc biệt nguy hiểm: phong trào cách mạng đang đứng trước sự truy lùng gắt gao của chính quyền thuộc địa, còn cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ vẫn chưa nổ ra. Vì vậy, cần phân biệt rõ rằng Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt trước ngày Khởi nghĩa Nam Kỳ 23 tháng 11 năm 1940; bà không trực tiếp chỉ huy cuộc khởi nghĩa trên thực địa. Sau khi bị bắt, bà bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn và chịu sự thẩm vấn, tra khảo khắc nghiệt. Mặc dù vậy, bà vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cộng sản, không khai báo những điều có thể gây tổn hại cho tổ chức và đồng chí. Ngày 23 tháng 11 năm 1940, Khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra ở nhiều địa phương Nam Bộ nhưng cuối cùng bị thực dân Pháp đàn áp. Hàng loạt cán bộ, đảng viên và quần chúng yêu nước bị bắt, bị giết hoặc bị kết án. Trong số những người bị bắt trước và sau cuộc khởi nghĩa có nhiều cán bộ lãnh đạo chủ chốt của phong trào Nam Kỳ, trong đó có Nguyễn Thị Minh Khai.
Những ngày trong nhà tù thực dân trở thành thử thách cuối cùng đối với người nữ chiến sĩ. Đối với kẻ thù, việc bắt được Nguyễn Thị Minh Khai là cơ hội để khai thác thông tin về tổ chức cách mạng và trấn áp tinh thần đấu tranh của những người còn lại. Nhưng những cuộc thẩm vấn không làm bà khuất phục. Bà giữ vững lập trường, bảo vệ đồng chí và tổ chức, chấp nhận đối mặt với bản án nặng nề. Sau quá trình xét xử, thực dân Pháp kết án tử hình Nguyễn Thị Minh Khai. Đối với một người phụ nữ mới ngoài ba mươi tuổi, bản án ấy đồng nghĩa với việc phải đối diện với cái chết khi cuộc đời và sự nghiệp cách mạng còn đang ở phía trước. Nhưng bà không thay đổi lựa chọn của mình. Những tư liệu về thời gian bị giam giữ cho thấy Nguyễn Thị Minh Khai vẫn giữ tinh thần kiên cường, thể hiện rõ ý chí của một người đã xác định con đường mình đi là con đường đấu tranh giành độc lập cho dân tộc. Những câu thơ được ghi lại trong thời gian tù đày như “Dù đánh, dù treo càng cương quyết / Dù kềm, dù kẹp, chẳng sai lời” thường được nhắc đến như một biểu hiện cho khí tiết ấy. Trong hoàn cảnh thân thể bị giam cầm và cái chết đang đến gần, bà vẫn không từ bỏ lý tưởng đã lựa chọn từ tuổi thanh xuân.
Sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, tại Hóc Môn, thực dân Pháp thi hành án tử hình đối với Nguyễn Thị Minh Khai. Bà hy sinh khi mới 30 tuổi. Cuộc đời của người nữ chiến sĩ ấy chỉ kéo dài ba thập kỷ nhưng gắn với những chặng đường quan trọng của phong trào cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu: từ những năm tháng hoạt động ở Vinh, đến Hương Cảng; từ những ngày bị tù đày đến Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva; từ thời gian học tập tại Trường Đại học Phương Đông đến những năm tháng hoạt động và lãnh đạo phong trào ở Sài Gòn – Chợ Lớn; rồi cuối cùng là những ngày trong nhà tù thực dân và pháp trường Hóc Môn. Bà đã sống trong một thời kỳ mà người cách mạng phải hoạt động bí mật, thường xuyên đối mặt với bắt bớ, tù đày và cái chết. Chính trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Thị Minh Khai đã thể hiện bản lĩnh của một nữ cán bộ cách mạng có năng lực tổ chức, có tinh thần quốc tế và đặc biệt kiên trung trước thử thách.
Nguyễn Thị Minh Khai không chỉ được nhớ đến bởi cái chết trên pháp trường. Giá trị lịch sử trong cuộc đời bà còn nằm ở những đóng góp trong quá trình xây dựng phong trào cách mạng, tổ chức quần chúng và đấu tranh cho vai trò của phụ nữ trong sự nghiệp giải phóng dân tộc. Trong những năm hoạt động ở nước ngoài, bà góp phần đưa tiếng nói của phụ nữ Đông Dương đến diễn đàn Quốc tế Cộng sản; khi trở về Nam Kỳ, bà tham gia xây dựng cơ sở Đảng, lãnh đạo phong trào công nhân và vận động phụ nữ tham gia đấu tranh. Đặc biệt, sự kiên cường của bà trong những ngày bị bắt và trước án tử hình đã trở thành một biểu tượng về khí tiết của người chiến sĩ cách mạng. Sau khi hy sinh, tên tuổi Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục được nhắc nhớ trong lịch sử Đảng và lịch sử cách mạng Việt Nam; nhiều đường phố, trường học và công trình công cộng được mang tên bà như một cách ghi nhớ người phụ nữ đã dành trọn tuổi trẻ cho đất nước.
Hơn tám thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Thị Minh Khai hy sinh, nhưng câu chuyện về bà vẫn giữ nguyên sức lay động. Đó là câu chuyện về một cô gái trẻ mang tên Nguyễn Thị Vịnh, bước vào con đường cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ và từng bước trở thành một nữ cán bộ tiêu biểu của phong trào cộng sản Việt Nam. Bà đã đi qua những chặng đường đầy hiểm nguy, từng bị bắt ở nước ngoài, từng hoạt động giữa một thành phố thuộc địa luôn bị mật thám theo dõi, từng đứng trên diễn đàn quốc tế để nói về phụ nữ Đông Dương và cuối cùng đối diện với pháp trường mà không từ bỏ lý tưởng. Cuộc đời ấy ngắn ngủi, nhưng dấu ấn để lại thì lâu dài. Nguyễn Thị Minh Khai trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của thế hệ phụ nữ Việt Nam đầu thế kỷ XX – những người không chấp nhận sống trong cảnh mất nước, đã lựa chọn con đường đấu tranh và sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc. Khi nhắc đến Nguyễn Thị Minh Khai, lịch sử không chỉ nhắc đến một người phụ nữ đã hy sinh ở tuổi ba mươi, mà còn nhắc đến một thế hệ những người Việt Nam đã sống trong những năm tháng đầy biến động, đặt vận mệnh của dân tộc lên trên sự an toàn của chính mình và để lại cho các thế hệ sau một bài học sâu sắc về lòng yêu nước, ý chí và sự kiên định trước thử thách.
