NGUYỄN THỊ MINH KHAI - NGƯỜI NỮ CHIẾN SĨ KIÊN TRUNG CỦA CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam, có những người đã dành trọn tuổi thanh xuân cho con đường mà mình lựa chọn, chấp nhận những năm tháng hoạt động bí mật, tù đày và cuối cùng là cả sự sống. Trong số những người phụ nữ tiêu biểu của phong trào cách mạng Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Thị Minh Khai là một gương mặt đặc biệt. Cuộc đời chị chỉ kéo dài ba mươi mốt năm, nhưng phần lớn tuổi trẻ ấy gắn với những hoạt động cách mạng trong nước và ở nước ngoài, với những năm tháng tù đày, tra tấn và một kết thúc bi tráng trước pháp trường. Từ một cô gái trẻ của thành phố Vinh, Nguyễn Thị Minh Khai đã bước vào phong trào cách mạng khi mới mười bảy tuổi, trở thành một trong những nữ cán bộ cách mạng thuộc thế hệ đầu, từng đại diện cho phụ nữ Đông Dương cất tiếng nói tại một diễn đàn quốc tế và cuối cùng hy sinh khi ngày độc lập của dân tộc vẫn chưa đến. Nguyễn Thị Minh Khai tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh năm 1910 tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Cha chị là ông Nguyễn Huy Bình, làm công chức hỏa xa; mẹ là bà Đậu Thị Thư, quê Hà Tĩnh, làm nghề buôn bán nhỏ. Từ nhỏ, Nguyễn Thị Minh Khai được học chữ Quốc ngữ và sau đó theo học tại trường tiểu học Cao Xuân Dục ở Vinh. Chị lớn lên trong những năm đất nước còn dưới ách thống trị của thực dân Pháp, khi các phong trào yêu nước và phong trào đấu tranh của công nhân, nông dân đang từng bước phát triển mạnh mẽ. Nghệ An cũng là vùng đất có truyền thống đấu tranh và sớm xuất hiện nhiều tổ chức, phong trào cách mạng. Chính trong hoàn cảnh ấy, người thiếu nữ Nguyễn Thị Vịnh từng bước tiếp xúc với những tư tưởng mới và lựa chọn con đường hoạt động cách mạng. Năm 1927, khi mới khoảng mười bảy tuổi, Nguyễn Thị Minh Khai tham gia tổ chức cách mạng và tích cực hoạt động trong phong trào công nhân ở Vinh. Đây là độ tuổi mà nhiều cô gái vẫn đang sống dưới sự che chở của gia đình, nhưng Nguyễn Thị Minh Khai đã bước vào một con đường đầy hiểm nguy. Hoạt động cách mạng dưới chế độ thuộc địa đồng nghĩa với việc phải sống bí mật, thường xuyên thay đổi nơi ở, đối mặt với nguy cơ bị theo dõi, bắt giữ và tù đày. Nhưng người thiếu nữ ấy vẫn kiên trì với lựa chọn của mình. Trong thời gian hoạt động, chị sử dụng nhiều bí danh, trong đó có Năm Bắc và Phan Lan. Đầu năm 1930, Nguyễn Thị Minh Khai được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng. Mùa hè cùng năm, chị được cử sang Hương Cảng làm việc tại cơ quan thuộc hệ thống của Quốc tế Cộng sản. Tại đây, Nguyễn Thị Minh Khai có điều kiện tiếp tục học tập lý luận, rèn luyện khả năng hoạt động và được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp hướng dẫn về chính trị cũng như kinh nghiệm cách mạng. Để đáp ứng yêu cầu công tác, chị còn kiên trì học thêm ngoại ngữ, trong đó có tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Trung Quốc. Những năm tháng hoạt động ở nước ngoài đã đưa Nguyễn Thị Minh Khai từ một cô gái trẻ tham gia phong trào tại quê hương trở thành một cán bộ có điều kiện tiếp xúc với phong trào cách mạng quốc tế. Năm 1935, chị cùng đoàn đại biểu của Đảng Cộng sản Đông Dương tới Moskva tham dự Đại hội lần thứ VII của Quốc tế Cộng sản. Tại Đại hội, Nguyễn Thị Minh Khai sử dụng bí danh Phan Lan. Ngày 16 tháng 8 năm 1935, chị trình bày tham luận về vai trò của phụ nữ Đông Dương trong cuộc đấu tranh cách mạng. Sự kiện ấy mang một ý nghĩa đặc biệt bởi giữa một diễn đàn quốc tế với đại biểu của nhiều quốc gia, một người phụ nữ Việt Nam còn rất trẻ đã có cơ hội trình bày về hoàn cảnh và sự tham gia của phụ nữ Đông Dương trong phong trào đấu tranh. Đối với Nguyễn Thị Minh Khai, việc đấu tranh cho sự giải phóng dân tộc gắn liền với việc vận động phụ nữ tham gia đời sống chính trị và xã hội. Trong hoàn cảnh xã hội đương thời, phụ nữ phải chịu nhiều ràng buộc và bất bình đẳng, vì vậy việc một người phụ nữ trẻ trực tiếp tham gia tổ chức cách mạng, hoạt động ở nhiều quốc gia và xuất hiện trên diễn đàn quốc tế cũng cho thấy những thay đổi quan trọng về vai trò của phụ nữ trong phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Sau Đại hội VII Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục ở lại Moskva học tập một thời gian. Những năm tháng ấy đã giúp chị tích lũy thêm kiến thức và kinh nghiệm trước khi trở về tiếp tục hoạt động. Sau khi trở về, Nguyễn Thị Minh Khai được phân công hoạt động tại Nam Kỳ và tham gia Xứ ủy Nam Kỳ, đồng thời trực tiếp đảm nhiệm công tác tại Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn. Từ thành phố Vinh của tuổi thiếu niên đến Hương Cảng, Moskva rồi Sài Gòn, cuộc đời người nữ chiến sĩ ấy gần như không có những năm tháng bình yên. Mỗi nơi chị đi qua đều gắn với nhiệm vụ, với những cuộc họp bí mật và nguy cơ bị chính quyền thuộc địa phát hiện. Nhưng cũng chính trong những năm tháng ấy, Nguyễn Thị Minh Khai ngày càng trưởng thành trong hoạt động cách mạng. Đến năm 1940, tình hình trong nước và thế giới có nhiều biến động lớn. Chiến tranh thế giới thứ hai đã bùng nổ, chính quyền thuộc địa tăng cường đàn áp các tổ chức và phong trào cách mạng. Tại Nam Kỳ, phong trào đấu tranh phát triển trong một hoàn cảnh hết sức căng thẳng. Ngày 30 tháng 7 năm 1940, sau khi tham dự một phiên họp của Xứ ủy Nam Kỳ bàn về chủ trương khởi nghĩa, Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp bắt. Chị bị đưa vào Khám Lớn Sài Gòn. Từ đây bắt đầu những tháng ngày cuối cùng và cũng khắc nghiệt nhất trong cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai. Trong nhà tù, chị phải chịu những cuộc thẩm vấn và tra tấn. Chính quyền thực dân muốn khai thác thông tin về tổ chức và những người cùng hoạt động với chị. Nhưng theo những tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ và công bố, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn giữ vững khí tiết và tìm cách duy trì liên lạc với phong trào bên ngoài. Những kỷ vật của chị còn được bảo quản đến ngày nay – chiếc áo, chiếc khăn, áo gối và những vật dụng nhỏ bé từ thời gian bị giam giữ – khiến câu chuyện về người nữ chiến sĩ trở nên gần gũi hơn. Đằng sau một nhân vật lịch sử là một người phụ nữ bằng xương bằng thịt, cũng có mẹ, có gia đình, có những tình cảm riêng, nhưng phải sống những ngày cuối tuổi thanh xuân sau song sắt nhà tù. Khởi nghĩa Nam Kỳ cuối năm 1940 không đạt được mục tiêu và sau đó thực dân Pháp tiến hành đàn áp quyết liệt. Nhiều cán bộ lãnh đạo và chiến sĩ cách mạng bị bắt, kết án nặng hoặc tử hình. Nguyễn Thị Minh Khai cũng bị kết án tử hình. Khi ấy chị mới ba mươi mốt tuổi. Phía sau chị là một tuổi trẻ gần như đã dành trọn cho hoạt động cách mạng; phía trước, nếu không có bản án tử hình, có lẽ vẫn còn cả một cuộc đời rất dài. Nhưng lịch sử đã không cho người phụ nữ ấy cơ hội bước tiếp. Sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, thực dân Pháp đưa Nguyễn Thị Minh Khai cùng nhiều cán bộ cách mạng ra xử bắn tại Hóc Môn. Các nguồn tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh đều ghi nhận Nguyễn Thị Minh Khai hy sinh trong đợt xử tử các cán bộ lãnh đạo cách mạng tại Hóc Môn ngày hôm đó. Nguyễn Thị Minh Khai đã ra đi bốn năm trước thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Chị không thể chứng kiến ngày hàng vạn người xuống đường giành chính quyền. Chị không thể nghe bản Tuyên ngôn Độc lập được đọc tại Quảng trường Ba Đình ngày 2 tháng 9 năm 1945. Người phụ nữ đã dành tuổi trẻ cho mục tiêu giải phóng dân tộc đã không sống đến ngày đất nước bước vào một thời kỳ lịch sử mới. Nhưng những người đồng chí của chị tiếp tục hoạt động, phong trào cách mạng tiếp tục phát triển và những hy sinh của thế hệ đi trước trở thành một phần trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc. Điều khiến cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai được nhiều thế hệ nhắc nhớ không chỉ là cái chết trước pháp trường. Nếu chỉ nhìn vào ngày 28 tháng 8 năm 1941, chúng ta sẽ chưa thể hiểu hết người phụ nữ ấy. Điều đáng nhớ còn nằm trong suốt mười bốn năm kể từ khi cô gái mười bảy tuổi bắt đầu bước vào phong trào cách mạng. Đó là hành trình từ Vinh đến Hương Cảng, từ Hương Cảng đến Moskva rồi trở lại hoạt động trong nước; là những năm tháng phải học tập, hoạt động bí mật, xây dựng tổ chức, vận động quần chúng và đối diện với sự truy bắt của chính quyền thuộc địa. Đặc biệt, cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai còn cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của phụ nữ Việt Nam trong phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX. Chị không chỉ tham gia với tư cách người hỗ trợ phía sau mà trực tiếp đảm nhiệm những nhiệm vụ tổ chức và lãnh đạo. Năm 1935, khi đứng tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản và trình bày về vai trò của phụ nữ Đông Dương, Nguyễn Thị Minh Khai mới khoảng hai mươi lăm tuổi. Một thế kỷ trước, con đường của người phụ nữ trong xã hội còn chịu nhiều giới hạn. Nhưng Nguyễn Thị Minh Khai đã đi qua những giới hạn ấy bằng học tập, bằng hoạt động thực tiễn và bằng chính sự lựa chọn của mình. Từ một cô gái ở thành phố Vinh, chị trở thành một cán bộ hoạt động ở nhiều địa bàn, tham dự một diễn đàn quốc tế rồi trở về tiếp tục công tác giữa lúc phong trào cách mạng trong nước gặp vô vàn khó khăn. Đó cũng là lý do khi nói về Nguyễn Thị Minh Khai, người ta không chỉ nhắc đến một nữ chiến sĩ cách mạng mà còn nhớ đến hình ảnh người phụ nữ mạnh mẽ, có ý chí học tập và có khả năng đảm nhiệm những trọng trách trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động. Sau khi chị hy sinh, những đóng góp của Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục được ghi nhận. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ nhiều hiện vật gắn với cuộc đời chị, trong đó có những kỷ vật từ thời gian hoạt động và bị giam cầm. Năm 1957, Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa truy tặng bằng “Tổ quốc ghi công” cho liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai. Ngày nay, tên Nguyễn Thị Minh Khai được đặt cho nhiều tuyến đường và trường học ở Việt Nam. Nhưng có lẽ cách ý nghĩa nhất để nhớ về một con người lịch sử không chỉ là nhìn thấy tên họ trên một tấm biển. Điều quan trọng hơn là hiểu họ đã sống như thế nào, đã lựa chọn điều gì và đã phải đánh đổi những gì cho lựa chọn ấy. Nguyễn Thị Minh Khai đã dành gần như toàn bộ tuổi thanh xuân của mình cho hoạt động cách mạng. Chị đã đi qua nhiều nơi, học nhiều ngoại ngữ, tiếp xúc với phong trào quốc tế, trở về hoạt động trong nước rồi chịu tù đày và hy sinh. Cuộc đời ấy cho thấy lòng yêu nước không chỉ được thể hiện trong những thời khắc cuối cùng trước cái chết mà còn được hình thành từ một quá trình lâu dài của học tập, rèn luyện, lựa chọn và trách nhiệm. Với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện của Nguyễn Thị Minh Khai còn gợi lên một ý nghĩa khác. Chúng ta đang sống trong một đất nước hòa bình, có điều kiện học tập và phát triển bản thân mà nhiều thế hệ trước không có được. Vì vậy, việc nhớ về những người đã sống trong thời kỳ mất nước không phải để thế hệ hôm nay tìm kiếm những sự hy sinh tương tự, mà để hiểu giá trị của hòa bình, độc lập và cơ hội được sống, được học tập, được lựa chọn tương lai của chính mình. Nếu tuổi trẻ của Nguyễn Thị Minh Khai được thể hiện qua sự dấn thân trong hoàn cảnh lịch sử của đầu thế kỷ XX, thì tuổi trẻ hôm nay có thể thể hiện trách nhiệm bằng việc học tập nghiêm túc, làm việc có ích, tôn trọng lịch sử, sống nhân ái và đóng góp tri thức, năng lực cho cộng đồng và đất nước. Đặc biệt đối với những người phụ nữ trẻ, hành trình của Nguyễn Thị Minh Khai còn nhắc lại một điều rất giản dị nhưng có ý nghĩa lâu dài: khả năng và trách nhiệm đối với xã hội không bị giới hạn bởi giới tính. Một cô gái sinh ra trong một gia đình công chức nhỏ ở Vinh đã có thể học tập, hoạt động ở nhiều quốc gia, đứng trên một diễn đàn quốc tế và đảm nhiệm những công việc quan trọng của phong trào cách mạng. Đằng sau hành trình ấy là ý chí học hỏi, sự kiên trì và tinh thần dám lựa chọn con đường của mình. Hơn tám mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Thị Minh Khai hy sinh tại Hóc Môn. Những nhà tù, pháp trường và năm tháng hoạt động bí mật đã lùi xa vào lịch sử. Thành phố Vinh nơi chị sinh ra và Thành phố Hồ Chí Minh nơi chị từng hoạt động hôm nay đều đã thay đổi rất nhiều. Nhưng những kỷ vật của người nữ chiến sĩ vẫn còn được gìn giữ, những tài liệu về cuộc đời chị vẫn được nghiên cứu và tên tuổi chị vẫn xuất hiện trong ký ức lịch sử của dân tộc. Nguyễn Thị Minh Khai không sống đến ngày đất nước giành được độc lập. Chị ra đi khi tuổi đời mới ba mươi mốt, khi còn rất nhiều điều chưa thể thực hiện và khi con đường đấu tranh của dân tộc vẫn còn đầy gian khó. Nhưng cuộc đời ngắn ngủi ấy đã trở thành một phần của lịch sử cách mạng Việt Nam trước năm 1945. Từ cô gái Nguyễn Thị Vịnh của thành phố Vinh đến người nữ chiến sĩ mang tên Nguyễn Thị Minh Khai, từ một thiếu nữ mười bảy tuổi bước vào phong trào đến người đại biểu mang bí danh Phan Lan cất tiếng nói về phụ nữ Đông Dương tại Moskva, rồi từ một cán bộ hoạt động giữa Sài Gòn – Chợ Lớn đến người tù bước ra pháp trường Hóc Môn, cuộc đời chị là một hành trình chỉ hơn ba thập niên nhưng chứa đựng những biến động lớn của cả một thời đại. Nguyễn Thị Minh Khai đã không thể nhìn thấy mùa thu độc lập năm 1945, nhưng những năm tháng chị dành cho phong trào cách mạng đã trở thành một phần trong hành trình đi tới ngày độc lập ấy. Người phụ nữ trẻ năm nào đã nằm lại ở tuổi ba mươi mốt, còn tên tuổi, những kỷ vật và câu chuyện về sự kiên định của chị vẫn được các thế hệ sau nhắc nhớ. Đó không chỉ là câu chuyện về một nữ chiến sĩ đã hy sinh, mà còn là câu chuyện về một người phụ nữ đã lựa chọn sống một tuổi trẻ có lý tưởng, có trách nhiệm và gắn số phận của mình với vận mệnh của quê hương, đất nước.